De macht van de biologische klok

Al voordat de wekker gaat, weet je lichaam dat het tijd is om op te staan. Een uur of zes in de ochtend nadert je lichaamstemperatuur zijn dieptepunt. Het hart begint iets sneller te slaan, en ook andere organen 'weten' wanneer ze aan de slag moeten. Zo wacht de lever nog een uurtje. Pas na het ontbijt hoeft hij actief te worden. Aan het eind van de dag 'weet' het lichaam dat het bedtijd is. Dat blijkt uit de lichaamstemperatuur. In de vroege avond is die op zijn hoogst.
De temperatuurcyclus volgt de cyclus van de biologische klok, die ons slaap en waakritme reguleert en alle organen aanzet om hun eigen ritme te volgen. Een absolute dictator is de biologische klok echter niet. Je kunt er tegenin gaan, maar dan functioneert je lichaam minder goed. Ga maar na: wie over tijdzones heen vliegt, krijgt last van een jetlag. Wie 's nachts werkt, is minder productief. Ongelukken vinden vaak plaats tussen drie en vier uur 's nachts, als mensen eigenlijk moeten slapen.

Kathelijne Koorengevel en Domien Beersma, onderzoekers aan de Rijksuniversiteit Groningen, willen weten of de biologische klok een rol speelt bij het ontstaan van winterdepressie. Het zou kunnen dat de biologische klok bij winterdepressiepatiënten een beetje achterloopt. Hun slaap-waakritme zou trager zijn dan het gemiddelde van 24 uur en elf minuten. De vergelijking met dieren is in dit verband interessant. Een winterdepressie lijkt een soort winterslaap. En van dieren is bekend dat de winterslaap op gang komt door het afnemen van het daglicht. Daarom gaan sommigen ervan uit dat een winterdepressie goed reageert op het toedienen van extra licht.

Dag van 20 uur
De proefpersonen krijgen een dagritme van 20 uur opgelegd. Zo lijkt het of ze in zes dagen om de wereld reizen, waardoor mensen jetlag-achtige verschijnselen kunnen krijgen. Tijdens de onderzoeksperiode wordt voortdurend hun lichaamstemperatuur gemeten: die is een belangrijke indicatie voor het bepalen van de stand van de biologische klok. Onderzoek in het speeksel stelt vast hoeveel melatonine en andere hormonen worden uitgescheiden. Via een EEG, waarbij elektroden op het hoofd worden geplaatst, onderzoekt Koorengevel de hersenactiviteit van de proefpersonen tijdens hun slaap. Ook krijgen proefpersonen op verschillende momenten vragenlijsten voorgelegd over hun stemming en gevoel van energie.

Als de biologische klok van winterdepressiepatiënten stelselmatig zou achterlopen, zou dat onder meer moeten blijken in verschillen in temperatuur met de proefpersonen zonder winterdepressie. Koorengevel kon haast geen verschillen ontdekken. De conclusie luidt voorlopig: de biologische klok van mensen met winterdepressie verschilt weinig van die van gezonde mensen.
Daarmee is het onderzoek nog niet voltooid. Koorengevel heeft een schat aan gegevens opgedaan waarmee ze nog tal van andere vragen probeert te beantwoorden. Zo zal ze gegevens over hormoonuitscheiding, EEG gegevens en de stemmingswisselingen van de proefpersonen tijdens het experiment aan een nader onderzoek onderwerpen, om te bekijken of er wellicht andere verschillen tussen proefpersonen met en zonder winterdepressie aanwijsbaar zijn.

Jota! is een Teleac-programma dat Nederlands wetenschappelijk onderzoek onder de loep hield en onbekende terreinen belichtte. Het programma werd voor het laatst in 2003 uitgezonden.