Neanderthalers

Neanderthalers bevolkten Europa tot dertigduizend jaar geleden. Deze primitieve mensachtigen waren jagers. Maar jagen is een complexe zaak. Want hoe vind je een prooi, hoe benader je die en welke kies je, want welke is het meest voedselrijk? Het zijn allemaal vragen waarop Neanderthalers een antwoord moesten hebben, om te kunnen overleven. Hoe deden ze dat? Werkten ze samen? En hadden ze misschien een vorm van taal, om tijdens de jacht te kunnen communiceren?

Noorderlicht Radio/ Uitgekookt!

Geen gewone Noorderlicht vandaag, maar een uurtje wetenschappelijk verantwoord koken. Annemieke Smit praat en kokkerelt met moleculair gastronomen Eke Mariën en Jan Groenewold, smaakonderzoeker Rob Hamer en restauranthouder/ smaakdeskundige Peter Klosse. Ingewikkeld wordt het niet; de deskundigen kiezen voor simpele recepten. Maar met optimale smaak.

Behandeling van borstkanker

Waarom werkt een medicijn bij de één wel – en bij de ander niet? Als het om een licht hoofdpijntje gaat, is het niet zo’n ramp als de paracetamol niet meteen aanslaat, maar borstkanker is een ernstiger zaak. Het middel Tamoxifen wordt al dik dertig jaar voorgeschreven aan vrouwen met borstkanker en heeft al veel levens gered, maar bij sommigen heeft het nauwelijks tot geen effect. Of erger: het bevordert kanker, in plaats van die te bestrijden.

Reistijdvoorspeller

Tenzij ons verplaatsingsgedrag drastisch wijzigt is een fileloze toekomst niets meer dan een mooie droom. De vraag is dus niet meer of je in de file komt als je van Amsterdam naar Rotterdam rijdt, maar hoe lang je over die reis gaat doen. Als proef is er boven de A4 bij Den Haag een bord opgehangen waarop te lezen staat hoe lang de reis naar Rotterdam duurt. De informatie waarop die voorspelling gebaseerd is, is minstens een kwartier oud en het systeem gaat ervan uit dat de huidige situatie blijft zoals hij is, wat natuurlijk nooit het geval is. Ook de filemelder van TomTom houdt geen rekening met veranderingen van de situatie. Volgens de Delftse verkeerskundige Chris van Hinsbergen moet het beter kunnen.

Schizofrenie en autisme ontstaan vroeg tijdens de zwangerschap

Aandoeningen als schizofrenie en autisme gaan vaak samen met allerlei fysieke afwijkingen, variërend van hartkwalen tot flaporen of misvormde tenen. Psychologe Annemie Ploeger onderzocht de reden daarvan. Die blijkt tussen twintig en veertig dagen na de bevruchting te liggen, de periode waarin de organen ontstaan. Een verstoring in de ontwikkeling van het ene orgaan heeft dan grote invloed op de ontwikkeling van andere lichaamsdelen, inclusief de hersenen. Uit het feit dat mensen met schizofrenie en autisme regelmatig fysieke afwijkingen hebben, leidt Ploeger af dat deze stoornissen gelijktijdig ontstaan. Dat is veel vroeger dan over het algemeen wordt gedacht.

Rotzooi kweekt aso's

Ons kabinet wil probleemwijken omtoveren tot prachtwijken. Maar of een flinke opknapbeurt echt helpt om verloedering en criminaliteit tegen te gaan, is nooit bewezen. Tot nu. De Groningse psycholoog Kees Keizer nam de proef op de som en publiceert deze week zijn bevindingen in Science.

Klanken in je hoofd

Elk mens spreekt de klanken van het alfabet op zijn eigen manier uit. Toch kun je zonder moeite horen of iemand AA of OE zegt, ook al is de spreker verkouden of heeft hij een Achterhoeks accent. Ook houd je de stemmen van verschillende mensen makkelijk uit elkaar. Milene Bonte onderzocht met haar collega’s van de afdeling Neuropsychologie van de Universiteit Maastricht hoe de hersenen dat doen.

Aanraking

De hersenen onderscheiden twee soorten aanraking. De ene vorm leidt meteen tot een fysieke reactie: je voelt een mug op je hand landen en uit een reflex geef je daar een klap op. Je hand komt precies op de goede plek terecht. Bij de andere vorm reageer je niet meteen, maar je onthoudt de plek waar het beestje geland is.

Malariavaccin

Malaria eist in Afrika dagelijks duizenden levens en een vaccin ertegen is nog niet beschikbaar. Meestal worden mensen gevaccineerd door ze in te spuiten met een paar eiwitten van een ziekmakend organisme (een bacterie of parasiet). Later, als het lichaam geïnfecteerd wordt door de echte bacterie, herkent het immuunsysteem die aan de eiwitten waarmee het lichaam eerder gevaccineerd was en komt het meteen in actie. Bij malaria heeft die strategie nog niets opgeleverd omdat die paar eiwitten niet voldoende zijn om de parasiet aan te herkennen.

Schimmels in levende organismen

Meestal leven schimmels van dood materiaal: bladeren en dood hout in het bos, of een meloen die te lang blijft liggen. Maar sommige schimmels leven van levende organismen. Biologe Lotje van der Does onderzocht de schimmel ‘Fusarium oxysporum lycopersici’ (ook bekend als ‘FOL’), die in de grond op dood materiaal leeft maar af en toe ook een levende plant bespringt. Vaak is dat een specifieke soort, bijvoorbeeld een tomatenplant. Soms wikkelen de schimmeldraden zich om de wortels en voedt de schimmel zich met de suikers die daaruit weglekken. Maar soms dringt de schimmel de plant binnen.

Dwangstoornissen

Eén tot drie van de honderd volwassenen lijdt aan een dwangstoornis. Ze controleren bijvoorbeeld keer op keer of ze het gas wel uitgedraaid hebben of zijn uren per dag bezig hun handen te wassen. De helft van deze patiënten heeft baat bij cognitieve gedragstherapie of medicijnen. Gedurende die therapie leren deze patiënten hun dwanghandeling te onderdrukken. Uiteindelijk zal de aandrang om die dwanghandeling uit te voeren geleidelijk afzwakken. Of die behandeling succes heeft, is afhankelijk van de mate waarin de patiënt inzicht heeft in zijn probleem. Dat wil zeggen als die weet dat het fornuis controleren eigenlijk niet nodig is, omdat hij zelf gezien heeft dat het gas al uit is.

Afscheid Bob Pinedo

Bob Pinedo, hoogleraar geneeskundige oncologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, neemt afscheid. Pinedo combineerde wetenschappelijk onderzoek jarenlang met patiëntenzorg en ontdekte dat een groeifactor die bloedplaatjes bij zich dragen een belangrijke rol spelen bij de ontwikkeling van kanker. Een groeifactor is een eiwit dat de groei van lichaamscellen stimuleert. “Iedereen associeert bloedplaatjes met stolling. Maar door die groeifactor zorgen ze ook voor de opbouw van bloedvaten, die tumors nodig hebben om te groeien. Gebeurt dat echter, dan komen de vaten in het nauw.

Genoom van penicillineschimmel ontrafeld

Dit jaar is het tachtig jaar geleden dat de Britse microbioloog Alexander Fleming dat de schimmel Penicillium notatum in staat is om bacteriën te doden. Sindsdien is deze schimmel ingezet om antibiotica te produceren. Door veredeling is de productie enorm vergroot. Hoe een eenvoudig schimmeltje dat kan, is nu ontrafeld door de Groningse microbioloog Arnold Driessen. In samenwerking met onderzoekers van DSM heeft hij het complete genoom van Penicillium notatum ontrafeld.

Gentherapie terug van weggeweest

Toen biologen in de jaren zeventig en tachtig van de twintigste eeuw hadden ontdekt hoe je genen kon isoleren en klonen, leek niets de triomf medische wetenschap nog in de weg te staan. Als eenmaal de functie van alle genen eenmaal bekend was en je kon ze ook nog naar believen manipuleren, dan zouden er eindelijk therapieën beschikbaar komen voor ongeneeslijke aangeboren aandoeningen als taaislijmziekte en spierdystrofie. Het idee was eenvoudig: door in miljarden lichaamscellen niet goed functionerende genen te vervangen door stukjes DNA die hun werk wel doen, zouden aangeboren ziekten genezen kunnen worden.

Gezongen wetenschap

"Een canon is toch een liedje?", was de reactie van wiskundige en componist Ruben Naeff, toen hij hoorde van de Bètacanon van De Volkskrant. Die bètacanon is geen lied, maar een boek, met vijftig artikelen over belangrijke wetenschappelijke thema's. Het boek kwam eerder dit jaar uit. Maar Naeff bleef het gek vinden en besloot de wetenschappelijk verantwoorde inhoud op muziek te zetten - en die te laten zingen, in canon. Het resultaat is een cd, getiteld 'De bètacanon in polyfonie - Wat iedereen moet zingen over de natuurwetenschappen'. Komende vrijdag wordt die officieel gepresenteerd, met een live-optreden tijdens het wetenschapsfestival Discovery, in Science Center Nemo in Amsterdam.

Valse herinneringen beïnvloeden gedrag

Het is mogelijk om mensen een valse herinnering aan te praten die op de lange termijn hun gedrag beïnvloedt. De Maastrichtse psycholoog Elke Geraerts praatte een groep proefpersonen het idee aan dat ze als kind ooit ziek werden na het eten van eiersalade. Direct hierna bleken ze liever geen eiersalade te eten. En vier maanden later lieten ze het goedje nog steeds liever staan. Ze toont daarmee aan dat valse herinneringen uit de kindertijd een gedragsverandering in het volwassen leven kunnen bewerkstellingen. Mensen met overgewicht of mensen die specifieke diëten moeten volgen zou je, door ze een valse herinnering aan een slechte ervaring met eten aan te praten, op deze manier kunnen conditioneren, zodat ze bepaalde soorten voedsel voortaan vermijden. En dat is niet onbelangrijk, nu obesitas een wereldwijde epidemie dreigt te worden.

Klimaatkantelingen uit het verleden

Wie voorspellingen wil doen over het klimaat van de toekomst, moet eerst meer weten over het klimaat van het verleden. Wetenschappers over de hele wereld duiken in de aardbodem en ijsvelden op zoek naar sporen uit het verleden, in een poging het vroegere klimaat te reconstrueren. Marten Scheffer, onderzoeker aan de universiteit in Wageningen, bestudeerde opgeboorde stukken ijs en ontdekte dat plotselinge klimaatomslagen op subtiele wijze worden aangekondigd: de stilte voor de storm. Jaap Sinninghe Damsté, verbonden aan het Koninklijk Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek op Texel, probeert temperatuurschommelingen uit het verre verleden te reconstrueren. Met behulp van minuscule resten van bacteriën kan hij 55 miljoen jaar terugkijken.

Zomer in Siberië

De Wageningse bioloog en poolonderzoeker Bart Ebbinge is eerder deze maand teruggekeerd uit Siberië, waar twee maanden verbleef. Zelfs in de zomer, als het niet vriest, gaat wetenschappelijk onderzoek in Siberië niet van een leien dakje: een deel van het onderzoeksgebied werd overstroomd en de ganzen- en meeuwennesten - de onderzoeksobjecten van de biologen - die nog niet waren weggespoeld, werden opgevreten door roofdieren. Ebbinge en collega's doen al jaren onderzoek in de Pyasina-delta in het noorden van Siberië.

De ochtenden noorderlicht

De ochtenden noorderlicht