Is het erg als iemand aan de haal gaat met een druppeltje bloed van je pasgeboren baby? Het klinkt als een onschuldig vergrijp, maar de dief kan er natuurlijk wel het hele DNA-profiel van je kind uit aflezen. In Nederland wordt na de geboorte een hielprik gedaan om te kijken of de baby een erfelijke ziekte onder de leden heeft. Het bloed mag alleen daarvoor gebruikt worden, en niet bijvoorbeeld in een DNA-databank van de politie worden opgenomen.

In Texas (VS) geldt dat ook, maar daar is het misgegaan: het bloed werd, zonder de ouders in te lichten, ook voor wetenschappelijk onderzoek gebruikt. Vorig jaar ontweek de gezondheidsdienst daar een rechtszaak door een schikking te treffen en te beloven vijf miljoen bloedmonsters te vernietigen. En nu haalt spitwerk van de krant The Texas Tribune boven water dat het DNA zelfs gebruikt werd voor forensisch onderzoek van het leger, gericht op het maken van een nationale databank waarmee van alles mogelijk moet worden. Zoals de site van het DNA Initiative stelt: ‘misdaden oplossen, de onschuldigen beschermen en vermiste personen opsporen.’

De krant windt zich er nogal over op, hoewel de bloedmonsters niet meer van namen voorzien waren. Terecht? Of is het juist goed dat anonieme baby’s ongevraagd meewerken aan de DNA databank?

Wat is de op één na intelligentste diersoort? Je verwacht misschien dat de chimpansee of een andere mensaap er met die eer vandoor gaat, maar het is waarschijnlijk de dolfijn die wint. Zo'n zeezoogdier heeft grotere hersenen dan een mens en net zulke ingewikkelde groeven aan de buitenkant ervan, het gebied waar het echte denkwerk gebeurt. En kan daar ook slimme dingen mee doen. Zichzelf herkennen in een spiegel bijvoorbeeld (maar dat kunnen varkens en olifanten ook), en ingewikkelde gebaren van mensen begrijpen.

Bijna menselijk, vinden sommige dolfijnenonderzoekers. Dus is het dan niet ook tijd om ze te beschouwen als mensen, of in ieder geval, als personen, en ze humaan te behandelen? Die vraag stond centraal op een sessie van de AAAS, een groot Amerikaans wetenschapscongres waar ik dit jaar helaas niet bij ben (eerder wel). Gelukkig is er op ScienceNOW een boeiend verslag van de dolfijnensessie. De uitsmijter komt van een bezoeker: we behandelen ook lang niet alle mensen humaan, dus het is de vraag of dolfijnen er wel zo veel mee zouden opschieten als het antwoord ja zou zijn.

De smalle zeestraat in de Golf van Californië herbergt een uniek maritiem ecosysteem, rijk aan vele vissoorten, walvissen en schildpadden. Maar het ecosysteem dat Jacques Cousteau ‘het aquarium van de wereld’ noemde, dreigt een spookrif te worden. Een van de grootste bedreigingen is de vistechniek ‘Hookah’. Vissers knutselen daarvoor zelf een duikuitrusting in elkaar met oude luchtcompressoren en plastic buizen of rubberslangen. Daarmee dalen ze vanuit een bootje in het holst van de nacht af in de donkere dieptes van de mangroves en riffen, soms wel tientallen meters diep. Daar liggen de slapende vissen, kreeften en inktvissen zo voor het oprapen of zijn in hun duffe toestand gemakkelijk aan de harpoen te prikken. Het effect hiervan is zo groot dat grotere roofdieren wegblijven en het ecosysteem uit balans raakt. Maar er is hoop, zegt Octavio Aburto-Oropeza van het Scripps Institution of Oceanography. Volgens hem kan een rif of mangrove zich goed herstellen, mits de visserij stopt. Dat is met name belangrijk in paringsgebieden van vissen, zodat een soort zich kan herstellen. Een succesvol voorbeeld is Cabo Pulmo, in het onderste puntje van het schiereiland Neder-Californië. Vissen is hier sinds 1995 verboden en het zeeleven is grotendeels hersteld. De grootste uitdaging voor Aburto-Oropeza is echter om zijn ‘strategische visverbod’ op grote schaal te handhaven.

In deel 21 van de televisieserie 'Beagle, in het kielzog van Darwin' zeilt de Clipper Stad Amsterdam over de Stille Zuidzee op weg naar Moorea, een eiland ten westen van Tahiti.

Aan boord van het schip is moleculair bioloog Henk Roelink, een uitgevlogen Nederlander die in Berkeley, Californië, zijn eigen onderzoekslaboratorium heeft. Hij verdiept zich in het menselijk genoom en duikt beestjes op uit de oceaan, om overeenkomsten tussen het DNA van willekeurige mini-organismen en dat van de mens aan te tonen.

Roelink: "Het is volkomen duidelijk geworden dat wij uit dezelfde bouwstenen zijn gevormd als vliegen, spinnen, kwallen, sponzen; eigenlijk als alle soorten. Dat is het ultieme bewijs van Darwins evolutietheorie die stelt dat wij allen afstammen van één oerorganisme."

Nu het menselijke genoom is ontrafeld, lijkt de sky the limit. Roelink verwacht dat iedereen binnen drie jaar zijn eigen DNA-volgorde kan laten bepalen, voor nog geen duizend euro. Heel nuttig om ziektes, erfelijke afwijkingen en andere ellende te voorspellen. Ook heel handig als je wilt achterhalen wie je biologische vader is. Maar er zit ook een keerzijde aan: verzekeringsmaatschappijen en de overheid krijgen nog meer Big Brother-instrumenten in handen.

Roelinks betoog vormt de opmaat voor het Biocode project op het Zuidzee-eiland Moorea waar het hele ecosysteem in kaart wordt gebracht via DNA-barcoding. Elke unieke soort op het eiland wordt gevangen en vastgelegd aan de hand van zijn DNA. Deze aanpak maakt een einde aan de klassieke taxonomie, de indeling van de natuur die de bioloog Linnaeus introduceerde in 1735.

Het doel van het project is om al het leven op aarde in kaart te brengen. Maar op Moorea gaat het om planten en dieren die publiek eigendom zijn. Het bedrijfsleven, aan de andere kant, doet verwoede pogingen om onderdelen van ons DNA te patenteren. Van wie zijn die 'bouwstenen van het leven' eigenlijk? En: kan het leven wel worden gepatenteerd?

In aflevering 21 van de Beagle gaat het over de vraag: Is de mens wel bestand tegen zoveel nieuwe kennis over zichzelf en over het leven in het algemeen?

Uitzending: zondag 21 februari, 21.10 hr op Ned 2

Lees ook 'Streepjescode van het leven', een artikel van wetenschapsjournaliste Nadine Böke dat deze week in de VPRO-Gids verschijnt - en natuurlijk hier, in het Beagledossier van W24

Baleinwalvissen, reuzenbekhaaien en reuzenmanta’s schuimen al tientallen miljoenen jaren de oceanen af op zoek naar plankton. Maar wie filterde al die kleine organismen in de kleine 200 miljoen jaar daarvoor uit het water? Dat was jarenlang een evolutionair mysterie, want plankton is al tijdens het Mesozoïcum (250 tot 65 miljoen jaar geleden) ontstaan. En de huidige planktonfilterende reuzen uit de zee verschenen pas vanaf 65 miljoen jaar geleden op het toneel. Onderzoekers braken lange tijd hun brein hierover, terwijl het antwoord al sinds de negentiende eeuw ligt te verstoffen in de museumdepots. Nieuwe analyse van niet of verkeerd gecategoriseerde fossielresten toont namelijk aan dat er 170 tot 65 miljoen jaar geleden grote beenvissen in de oceanen leefden, die met opengesperde beken plankton uit het water filterden. Misschien toch die oude fossielkasten nog maar eens nalopen op wat er nog meer voor juweeltjes in liggen. Lees verder op Noorderlicht.