Waar denk je aan als je 'Afghanistan' en 'mijnen' in één zin hoort? Waarschijnlijk aan oorlogsgeweld. Maar dat kan veranderen. Volgens het Pentagon, het Amerikaanse ministerie van defensie, zit er in de rotsige grond van Afghanistan zo veel waardevols, dat het land zou kunnen uitgroeien tot een grote producent van ijzer, koper, kobalt, goud en lithium. Totale geschatte waarde: 1.000.000.000.000 dollar. Nog geen tiende van de Amerikaanse staatsschuld, maar toch, behoorlijk veel geld.

Vooral het lithium kan de wereld goed gebruiken, want daarvan kunnen accu’s gemaakt worden voor mobiele telefoons en elektrische auto’s. Superbatterijen zelfs. Afghanistan zou ‘het Saudi-Arabië van het lithium’ kunnen worden, aldus het intern rapport van het Pentagon waarin geologen de rijkdommen beschrijven. Waarom dit niet per se een zegen hoeft te worden voor de Afghanen, en ook niet voor de Amerikanen, kun je lezen in the New York Times.

Als je op safari gaat in Afrika kun je maar beter niet het parfum Obsession for Men van Calvin Klein op spuiten. Jaguars, jachtluipaarden en tijgers zijn er namelijk dol op. Als de grote katachtigen ermee in aanraking komen, zijn ze gemiddeld elf minuten lang in de ban van het geurtje.

Dat ontdekte de curator van de Bronx Zoo in New York door bomen in dierverblijven met verschillende parfums in te smeren. Elf minuten lang gaven de dieren als een kat in extase kopjes aan de lekker ruikende bomen die ingesmeerd waren met het parfum van Calvin Klein.

Obsession for Men was dus de duidelijke winnaar, maar er waren ook verliezers. Charlie van Revlon kon ze bijvoorbeeld weinig boeien: na vijftien seconden hadden ze het wel gezien. Ook Beautiful van Estée Lauder doet het bijzonder slecht bij de grote katachtigen. Bij dat geurtje verloren ze al na twee seconden hun aandacht.

Het klinkt als nutteloos nieuws, maar dat is het zeker niet. Medewerkers van natuurparken maken dankbaar gebruik van dit trucje om dieren te lokken (kadavers gebruiken mag niet). Het is opeens een stuk makkelijker om de grote katten in het vizier te krijgen, te identificeren, en om vaker het zeldzame paringsgedrag van de beesten waar te nemen.

Meer dan twintigduizend Nederlanders krijgen er ieder jaar mee te maken: een herseninfarct. Een bloedstolsel sluit een slagader in het hoofd af, en zonder bloed en zuurstof sterft een deel van het hersenweefsel. Dat kan direct levensbedreigend zijn, maar ook tot blijvende invaliditeit leiden. Snel ingrijpen is belangrijk, bijvoorbeeld met medicijnen die bloedstolsels oplossen. Maar het kan ook anders: met de hersenstofzuiger.

Dr. Mayank Goyal van de universiteit van Calgary sprak gisteren op een Canadees beroerte-congres over dit opmerkelijke Amerikaanse apparaat. Hij meldde dat 27 landgenoten met succes behandeld zijn. De ‘stofzuigerslang’ gaat via de lies naar binnen en wordt door de aderen tot vlak bij het bloedstolsel gebracht. Dan gaat de pomp aan en verdwijnt het stolsel uit de hersenen.

Goyal vertelde zijn vakgenoten hoe je aan een CT-scan kunt zien bij welke patiënten de procedure een grote slaagkans heeft. Maar, zo voegde hij er aan toe, het vergt jaren van training en een optimale samenwerking tussen chirurgen en radiologen om de ingreep tot succes te brengen. Het apparaat is inmiddels ook in Europa verkrijgbaar. Hopelijk zijn chirurgen hier inmiddels flink aan oefenen geslagen.

Volgens de Amerikaanse actiegroep Physicians for Human Rights hebben artsen experimenten uitgevoerd met gevangenen om marteltechnieken te verfijnen. Ze baseren die beschuldiging op legaal verkregen overheidsdocumenten, staat in het rapport Experiments in Torture. De regering-Bush verklaarde bepaalde 'ondervragingstechnieken' tot gerechtvaardigde manieren om terreurverdachten aan het praten te krijgen. Dat is geen nieuws. Waterboarding, mensen naakt in de kou laten staan, ze heel lang wakker houden: het werd allemaal gedaan, tot ontzetting van mensenrechtenorganisaties en, nou ja, de hele beschaafde wereld. Nu blijkt dat er waarschijnlijk artsen betrokken waren bij het experimenteren met deze techieken, is dat een apart schandaal. 

De CIA ontkent alles, maar president Obama zal zich daar waarschijnlijk niet zomaar bij aansluiten. Hij heeft alle omstreden ondervragingsmethoden namelijk direct na zijn aantreden verboden. Welke experimenten deden de artsen? Dat staat kort in New Scientist. Overigens hoef je niet zelf te martelen om met redelijke zekerheid te kunnen zeggen dat de technieken van de CIA gewoon niet werken. Lees hoe het eraan toegaat in het gemartelde brein. Met een bijzonder eng plaatje erbij, voor de liefhebber.

Even een spelletje voor nerds. Lees mee: 'Towards the Monopole Gyromagnetic Ratio in Topological Strings Deformed by Wilson Lines' of 'Evidence for Infrared Finite Coupling in Sudakov Resummation'. Eén van de twee is de kop boven een wetenschappelijk artikel, het andere is door een computerprogramma verzonnen onzin. Welke? Zeg het maar. Ik gok maar weer, en heb nu een score van 4 van de 7 keer goed, wat me de kwalificatie 'better than a monkey' oplevert. Doe zelf de test en kom erachter hoe moeilijk het is om de wereldvreemdheid van echte wetenschap te onderscheiden van absolute nonsens: ga naar de test.

Ze vertonen niet alleen een gezonde psychologische ontwikkeling, maar Amerikaanse tieners met twee moeders hebben zelfs minder gedragsproblemen dan leeftijdgenoten uit heteroseksuele gezinnen. Ze zijn bijvoorbeeld minder agressief, houden zich beter aan regels en doen het beter op school. Dat concluderen Nanette Gartrell en Henny Bos uit een onderzoek waarin ze 78 17-jarige jongens en meisjes uit lesbische gezinnen ondervroegen en hetzelfde deden met leeftijdgenoten uit 'gewone' Amerikaanse gezinnen. De verrassende conclusie is gepubliceerd in vakblad Pediatrics. De onderzoekers vermoeden dat niet het geslacht van de ouders, maar hun grotere betrokkenheid en effectievere opvoedstijl hier het verschil maken.

Goed nieuws voor lesbische stellen en hun kinderen. Maar wat moeten gewone vaders hiervan denken? En nu wil je natuurlijk ook weten hoe het zit met kinderen die opgroeien in een gezin met twee vaders. Omdat mannen geen kinderen kunnen baren en adoptie in veel staten van de VS niet is weggelegd voor homostellen, is dit lastiger te onderzoeken. De enige studie die ik zo snel kan vinden, heeft naar zesjarigen gekeken met twee vaders of twee moeders, en die waren er gemiddeld even goed aan toe als andere kinderen.

In Hoe?Zo! Radio vertelt onderzoeker Henny Bos alles over deze studie. Luister hier.

Vraag een politicus of econoom naar het belang van wetenschap, en de kans is groot dat er een verhaal volgt over toegepaste wetenschap. Wetenschap met een direct en aantoonbaar nut voor de samenleving. Belangrijk, zonder meer. Maar daarnaast is er ook nog een ander soort wetenschap. Fundamenteel onderzoek. Wetenschap die bedreven wordt door mensen die willen weten hoe de wereld in elkaar zit, en gewapend met een grote dosis nieuwsgierigheid morrelen aan de grenzen van onze kennis.

Het is die categorie wetenschap waar in economisch zware tijden vaak als eerste het mes in wordt gezet. Niet zo slim, zegt Brian Cox. Juist die intellectuele survivaltochten door de jungle van het onbekende leveren vaak nieuwe, ongedachte kennis op die tot nieuwe innovaties leiden. En geven ons niet zelden een nieuw perspectief op ons bestaan. Dat is van onschatbare waarde, en niet alleen in financieel opzicht.

Bekijk de lezing van Brian Cox hieronder.

Lelijke mannen met waanzinnig sperma, de WiFi-pleister en dansende koraallarven. Deze en andere actuele wetenswaardigheden komen voorbij in de populaire wetenschapsquiz Waar Gáát Dit Over?! die zondag 6 juni live wordt uitgezonden vanuit de Openbare Bibliotheek in Amsterdam (OBA). Deze week worden de teams van captains Lambert-Jan Koops en Lennart Wesel versterkt door Henk Spaan, hoofdredacteur Hard Gras en Henk-Jan Hoekjen, hoofdredacteur van het tijdschrift Inside Information. Onder leiding van quizmeesteres Isolde Hallensleben buigen de teams zich ook deze week weer over wetenschapsvragen achter, in en over het nieuws van de afgelopen week.

Publiek is van harte welkom om bij de opname aanwezig te zijn. We zitten op de 4e etage van de OBA aan de Oosterdokskade 143 in Amsterdam. 

Waar Gáát Dit Over?! is een samenwerking tussen Hoe?Zo! Radio, Quest en de Volkskrant.

Zondag 6 juni 2010
13:15 - 13:55 uur
Radio 1

Een slecht gezichtsvermogen maakt het vaak moeilijk om mee te doen aan sporten, waardoor veel blinde of slechtziende kinderen (te) weinig bewegen. Ook exergames als Wii Fit en de Eye Toy van Sony lossen dat probleem niet op. Maar een omgebouwde Wii Fit biedt wel perspectief. Onderzoekers van de universiteit van Nevada in Reno fabriceerden de VI Fit, die gamers feedback geeft op basis van geluiden en trillingen in de controllers. Er zijn inmiddels twee spelen beschikbaar: VI Tennis en VI Bowling. De eerste proeven leverden flink wat gezonde beweging op bij de slechtziende kinderen. Ook leuk: omdat de games zijn gebaseerd op de Wii, kunnen VI'ers tegen Wii'ers spelen. Moet een vreemde sensatie zijn, om van de baan gemept te worden door iemand die geen hand voor ogen ziet.

Wat maakt topsporters zo goed? Natuurlijk, lichamelijk verkeren ze in topconditie en beheersen ze hun sport tot in de kleinste finesses. Maar het essentiele verschil zou wel eens in hun hoofd kunnen zitten. Topsporters zien namelijk sneller wat de tegenstander van plan is dan normale stervelingen. Een goeie basketballer weet al 0,7 seconde na het begin van een vrije worp voor 75 procent zeker wat de bal gaat doen, terwijl mindere spelers dat op dat moment nog maar voor 40 procent zeker weten.

Het geheim? Hun brein staat superscherp afgesteld. De hersengebieden die actief zijn als ze zelf bewegen, worden ook actief als ze iemand anders zien bewegen. Dat is bij iedereen zo, maar het effect is bij topsporters veel sterker. Daardoor kunnen ze beter en sneller reageren. Johan Cruijff snapte dat op zijn manier al in 1982: 'Wat is snelheid? Vaak verwisselt de sportpers snelheid met inzicht. Kijk, als ik iets eerder begin te lopen dan een ander, dan lijk ik sneller.'

Is dit echt? Kan bijna niet, denk je, maar toch is het zo. In Guatemala-stad verdween afgelopen zondag plotseling een stukje stad in een heel diep, rond gat. Kijk op de site van de regering naar de foto op vol formaat en bekijk ook hoe het gat er vanaf de straat uitziet.

Het is niet de eerste keer dat de stad getroffen wordt door zo'n bizar ongeval. Drie jaar geleden gebeurde het ook en toen verdwenen drie mensen in een andere put, die meer dan honderd meter diep bleek te zijn. Of eer deze keer doden zijn gevallen, is nog niet helemaal duidelijk, maar waarschijnlijk niet. Nu vraag je je natuurlijk af hoe er ineens een groot gat van honderd meter diep in een stad kan vallen. Dat heeft te maken met de bodemgesteldheid ter plekke. Het kalkhoudende gesteente kan oplossen als er zuur bijkomt. En rioolwater is nogal zuur. Waarschijnlijk heeft dat hier een gat in de grond gevreten. 

De Chinese muur staat al 600 jaar recht overeind. Onkruid kan zich er niet op vestigen en zelfs een zware aardbeving is niet genoeg om dit eeuwenoude bouwwerk met de grond gelijk te maken. Het geheime ingrediënt? Plakkerige rijst. 

Samen met kalk vormt plakkerige rijst het hoofdingrediënt voor het ijzersterke cement dat de Chinese muur nog steeds bij elkaar houdt. Chinese onderzoekers ontdekten welk bestanddeel in de rijst daar verantwoordelijk voor is: het zetmeel amylopectine. Door het zetmeel wordt het cement sterker, stabieler en is het beter in staat water te weren dan kalkcement.

Volgens de onderzoekers was de ontwikkeling van dit cement de grootste technologische innovatie tijdens de Ming-dynastie van China, zo’n 600 jaar geleden. Het goedje werd waarschijnlijk gebruikt voor de bouw van tempels, graftombes, bruggen en muren. Maar er was in die tijd ook kritiek. De keizers eisten de rijst namelijk op van de lokale bevolking.

Het belletje om de nek van katten en poezen moet vogels afschrikken, maar werkt voor geen meter. De huisdieren leren in een mum van tijd te lopen en sluipen zonder het belletje te laten rinkelen. Volgens de British Trust for Ornothologists kost dat jaarlijks aan zo’n vijftig miljoen vogels het leven. 

Een ware ramp, zegt de Britse organisatie, en daarom komen ze met een aantal tips voor kateigenaren om het leven van miljoenen vogeltjes te sparen. Tip 1: verwissel regelmatig het belletje van uw kat. Op die manier leren ze nooit geruisloos door de tuin te sluipen. Tip 2: geef uw kat een opvallend bandje met felle kleuren. Vogels zijn namelijk erg visueel ingesteld. Tip 3: plaats sonische apparatuur in uw tuin. Het geluid daarvan zou de huiskat afschrikken en binnenshuis houden. 

Maar is het allemaal wel zo erg als het klinkt? Daar zijn de meningen over verdeeld. Sommige experts zeggen bijvoorbeeld dat veel vogels er juist van profiteren als hun concurrenten opgepeuzeld worden. Minder competitie betekent meer voedsel voor de overlevenden. 

Hoe dan ook, kattenliefhebbers in Engeland reageren verontwaardigd. Je mag niet alle katten op deze manier over een kam scheren, zeggen ze. Blijkbaar is het moeilijk voor te stellen dat de snoezige poes op de bank in staat is tot zulke bloederige taferelen.

Wat is je favoriete bezigheid? Lekker eten? Sporten? Een avond op stap met je vrienden? Seks? Zou kunnen, maar waarom besteed je het grootste deel van je vrije tijd dan aan iets heel anders? Leven in een denkbeeldige wereld, dat is waar Amerikanen en Europeanen zich vooral mee bezig houden. Boeken, films, video games en - met stip op nummer een - televisie.

Fantasiewerelden verlokken ons al vroeg. Kinderen van twee doen vliegtuigen na gieren het uit als je een leeuw nadoet. Waarom? Fantasie en fictie kapen onze hersenen, denkt psycholoog Paul Bloom. Ze stimuleren dezelfde hersengebieden die zijn ontwikkeld om ons plezier te geven in het echte leven. We ervaren het alsof het echt is, ook al weten we dat het niet zo is. Met andere woorden: het interesseert je hersenen niet zo of iets echt is of niet. Probeer maar eens een toffee op te eten die de vorm van een drol heeft. Je weet dat het een lekker snoepje is, maar je hersenen schreeuwen: Getverdemme, afblijven! In The pleasures of imagination legt Bloom hoe het kan dat we zoveel plezier beleven aan denkbeeldige werelden.

Alleen jammer dat hij de merkwaardige conclusie trekt dat reality-tv eigenlijk het beste van twee werelden is: echt en toch ook fictie - want op tv. Maar het verklaart misschien wel waarom het voor sommige mensen zo verslavend is.

Het was even een kleine hype vorig jaar, toen Stephen Wolfram zijn wetenschappelijke zoekmachine Wolfram Alpha introduceerde. De zoekmachine spuugt kant-en-klare grafieken, formules en andere data uit in antwoord op specifieke vragen. Interessant voor een kleine doelgroep, maar het publiek wist de site nauwelijks te vinden. Daarom richt Wolfram zich nu op een andere markt: e-books. Die kunnen met behulp van de zoekmachine namelijk eenvoudig worden voorzien van interactieve grafieken, diagrammen en real-time gegevens.

Het succes van de iPad - en de toenemende populariteit van digitale boeken die dat nu al oplevert - zou dus wel eens als geroepen kunnen komen voor Wolfram. Het eerste e-book waaraan de zoekmachine meewerkt is The Elements, over het periodieke systeem. Waar de papieren versie van het boek volstaat met glimmende plaatjes van de verschillende elementen, zit de e-versie stampvol met links naar de vele datasets van Wolfram. Nu maar afwachten of het publiek daar wel op zit te wachten.