In hun nachtelijke insectenjacht vliegen vleermuizen razendsnel door pikdonkere bossen heen. Ze detecteren hun prooi en vliegen om bomen en takken heen dankzij ‘echolocatie’: de vleermuizen zenden tijdens het vliegen piepgeluidjes uit, obstakels weerkaatsen dit geluid en dat vangen de vleermuizen weer op met hun grote oren. In een dichtbegroeid bos moeten ze alleen heel snel heel veel piepjes uitzenden om nergens tegenaan te botsen. Dat betekent dat er ook heel veel signalen terugkomen, die elkaar kunnen verstoren. Maar hoe onderscheidt de vleermuis het ene terugkaatsende signaal dan van het andere? Nou, gewoon door de toonhoogte van hun gepiep steeds net ietsje te verschillen, schrijven Amerikaanse onderzoekers deze week in PNAS. Ze kwamen daar achter door vleermuizen tussen een aantal metalen kettingen door te laten vliegen. Tussen de kettingen stonden microfoons om de piepjes van de vleermuizen te registreren. Op hun kop hadden de vleermuizen microfoontjes die de terugkaatsende signalen opvingen. Zo konden de onderzoekers precies horen hoe een vleermuis piept, steeds een toontje hoger of lager.

Uit onderzoek van chemiegigant Bayer, waarbij 1,226 Amerikaanse scheikundigen (vrouwelijk of van een minderheidsgroep) zijn ondervraagd, blijkt dat 40 procent wel eens is ontmoedigd om een carrière in wetenschap, technologie of wiskunde te kiezen. (Wat het percentage onder mannen is, zegt het onderzoek helaas niet.) Verbazingwekkend genoeg vindt de ontmoediging het meest plaats in het onderwijs (60%) en ook nog eens vooral door de leraren. Juist de mensen van wie je verwacht dat ze de kinderen enthousiast maken voor een vakgebied. Daarnaast zei tweederde van de ondervraagden dat minderheden en vrouwen binnen de organisatie waar ze werken zijn ondervertegenwoordigd.

In Nederland zijn de verhoudingen waarschijnlijk nog schever, want maar 16 tot 20% van de bèta/technische studenten op hbo en universiteit is vrouw. Dit komt doordat meiden op de middelbare school (compleet onterecht) minder zelfvertrouwen hebben in hun kunnen, slecht weten wat bèta en techniek inhouden, maar ook nauwelijks rolmodellen op dit gebied hebben. Maar er is hoop, de laatste jaren is er een stijging in het aantal vrouwen die en bèta/technische opleiding kiezen. Een van de initiatieven om te zorgen dat deze trend zich doorzet, de Girlsday, komt er weer aan. Op 22 april gaan meiden van tussen 10 en 15 jaar overal in het land op excursie bij bedrijven of bij technische afdelingen om te ontdekken wat bèta en techniek nu eigenlijk inhouden. Wie weet kunnen we over een tijdje melden dat juist de mannen ondervertegenwoordigd zijn.

Stel, je wilt gamen, maar je bent lichamelijk gehandicapt. Toetsenborden en controllers kun je niet aansturen. De Wii is ook geen optie, want dan moet zelfs je hele lichaam gebruiken. Britse studenten bedachten een oplossing: sturen met je ogen. Ze knutselden een speciale bril in elkaar, met daarop een webcam en een infrarood lampje. Daarmee kun je het spelletje Pong - de moeder aller computergames - spelen door met je ogen te bewegen.

Sensoren voor oogbeweging zijn niet nieuw, maar de Britse studentenbril is wel spectaculair goedkoop: er zit voor slechts 25 pond aan materiaal in, terwijl wetenschappers op dit moment apparaten van 27.000 pond gebruiken om oogbewegingen te registreren. De goedkope nieuwe technologie moet in de nabije toekomst ook andere games gaan aansturen. En nog liever: rolstoelen, of de cursor van je computer. Hoewel pong spelen natuurlijk ook erg leuk is.

De vliegende auto is al ruim een eeuw de toekomstdroom van menig uitvinder. Deze zomer gaat bij Red Baron’s Antiques een van talloze prototypes onder de hamer: de Roadable Aircraft van Frank Skroback. Deze Amerikaanse uitvinder wilde een vliegmachine bouwen waarmee hij op de openbare weg kon opstijgen en landen. In 1921 en 1925 had hij al patenten aangevraagd op een ‘Flying Machine’ met meerdere sets dubbeldeksvleugels achter elkaar, maar hij zou de machine pas in 1934 bouwen. Nadat hij had gelezen over het zelfgebouwde vliegtuig Pou du ciel (‘Vliegende vlo’) van de Franse meubelfabrikant Henri Mignet. De 6,4 meter lange creatie van Skroback is gemaakt van een buizenframe overtrokken met canvas en heeft drie sets dubbeldeksvleugels van 2,1 meter breed. De machine ziet er haast uit als een aubergine met vleugeltjes, maar het is een uniek stuk vliegende autogeschiedenis. Hoewel, het is helaas onbekend of Skroback’s machine ooit een succesvolle vlucht heeft gemaakt. Wie durft het alsnog te proberen?

In de rij staan aan de kassa van de supermarkt is straks verleden tijd. Dat zeggen onderzoekers uit Amerika en Korea. Zij ontwikkelden namelijk een goedkope RFID-tag (Radio Frequency Identification) die de streepjescode moet gaan vervangen. Bijzonder aan de RFID-tags is dat ze simpelweg zijn te printen op lange rollen dun flexibel plastic of papier.

Het elektronische circuit van de RFID-tags wordt geprint met inkt met daarin een minieme hoeveelheid elektrisch geleidende koolstof nanobuisjes. De RFID-tags zijn zelf passief. Dat wil zeggen dat ze geen eigen energiebron hebben. Ze zetten tijdens het scannen de energie van de radiogolven die het uitleesapparaat uitzendt om in een radiosignaal en sturen dat terug.

In de supermarkt zou je met deze technologie een winkelwagentje vol boodschappen in een keer kunnen laten scannen. Maar het zal nog een jaar of vijf duren voordat RFID-tags in al je boodschappen zitten. Eerst moet het ontwikkelingsteam de technologie uit het prototype nog een flink stuk verkleinen, zodat het even groot is als de huidige streepjescode. En het bereik van het radiosignaal moet worden vergroot van enkele centimeters naar minimaal een meter.

Bekijk ook de Labyrint-uitzending over RFID-chips.

De echte liefhebbers zweren nog steeds bij het imposante gegrom van een V12-motor, maar de sportauto's van de toekomst worden waarschijnlijk elektrisch. Elektrische motoren zijn namelijk gewoon beter. Ze hebben meer power, en dat vermogen is ook nog eens bij elk toerental beschikbaar, zodat je geen versnellingsbak nodig hebt. Het Californische Tesla geeft al een tijdje het goede voorbeeld met zijn roadster, een geheel elektrische auto die je in 3,8 seconden naar 100 km/u katapulteert. Maar ook Porsche, Ferrari en Lotus begrijpen inmiddels dat gorgelen met benzine niet langer de toekomst heeft. Alledrie merken introduceerden deze maand op de autoshow in Geneve hun nieuwste elektrische technieken. Wat te denken van de Porsche 918 Spyder? Van nul tot honderd in 3,2 seconden, top van 320 km/u en toch maar een verbruik van 1 op 33, iets wat alleen hele kleine stadsautootjes hem nadoen. Net als de CO2-uitstoot van 70 gram per kilometer. Blijft natuurlijk de vraag of het gezoem van een elektrische motor de harten van raceliefhebbers ooit sneller zal doen kloppen.

Mobieltjes en PDA’s worden steeds compacter met meer functionaliteit. Maar door deze miniaturisering hebben steeds meer mensen problemen om de piepkleine knopjes en toetsenborden ervan te bedienen. Kun je van je eigen lichaam dan geen interactieve gebruikersinterface maken? Dat moeten de onderzoekers van Microsoft en de Carnegie Mellon University gedacht hebben toen ze de Skinput ontwikkelden.

Skinput werkt met een speciale band die je om je bovenarm moet dragen. In de band zit een kleine projector die een interactief touch screen op je handpalm of onderam projecteert. Daar kun je met je vinger op tikken en doorheen scrollen. Net als op een iPhone, maar dan op je arm. In de armband zitten een aantal sensoren die de trillingen registreren die bij elke tik door je arm heen gaan. En de speciale software van Skinput kan aan de opbouw van de trillingen precies zien waar je hebt getikt. Het verschil zit volgens Chris Harrison, onderzoeker aan de Carnegie Mellon University, in het verschil in dichtheid, grootte en gewicht van botten, zacht weefsel en gewrichten.

De volgende stap is om het nog vrij grote prototype fors te verkleinen. Skinput kan dan gebruikt worden in combinatie met minuscule mobieltjes of mp3-spelers.

Denk je apps, dan denk je smart phone. Waarschijnlijk zelfs iPhone. Zeker niet auto. Toch? De Amerikaanse autofabrikant Ford denkt daar anders over, en heeft Microsoft samen met universiteitsstudenten aan het werk gezet om apps te ontwikkelen die draaien op de computers in personenauto's. En dat alles onder het motto Cloud computing in the commute. Eigenlijk een heel logische gedachte van Ford. In je auto heb je immers anders apps nodig dan wanneer je met je smart phone over straat loopt. Denk bijvoorbeeld aan een app die je helpt zuiniger te rijden. En waarom zouden apps zich eigenlijk beperken tot smart phones en auto's? Het lijkt bijna onvermijdelijk: binnenkort zijn ze er ook voor je fietscomputer en je koelkast. Zolang ze maar in verbinding staan met de cloud.

Boodschappen doen zonder lange rijen voor de kassa, wie wil dat nu niet? Binnenkort is het mogelijk dankzij de RFID chip, ofwel de streepjescode van de toekomst. Een RFID (radio frequency identification) chip bevat informatie over een product en kan op afstand worden uitgelezen. De chips zitten nu al in de OV-chipkaart, ons nieuwe paspoort, de toegangspasjes van uw bedrijf en op de verpakkingen van veel consumptieartikelen. Technisch gezien allemaal buitengewoon interessant. U doet rustig boodschappen en bij de uitgang is alles al keurig afgerekend via de RFID chips in uw boodschappen en bankpas. Maar de digitale sporen die u achterlaat worden met deze nieuwe technologie vele malen groter. Hoe veilig is zo’n chip eigenlijk? In 2008 kraakte een onderzoeksgroep al de beveiliging van de OV-chipkaart. Is deze ondertussen voldoende beveiligd, of loopt onze privacy gevaar? Bekijk het vanavond in Labyrint, het nieuwe wetenschapsprogramma van VPRO en Teleac.

Uitzending: woensdag 17 maart, 20.50 hr, Ned 2.

Pacemakers, levensechte protheses en hersenimplantaten; mens en techniek raken steeds meer met elkaar verweven. Maar wanneer is een mens nog een mens te noemen? Verdringt de Robo sapiens langzaam de Homo sapiens? En is een liefdesrelatie met een robot denkbaar?

Hoe?Zo! Radio organiseert in samenwerking met Museum Boerhaave een debat met als centrale vraag Heeft de Robo sapiens de toekomst? Publiek is van harte welkom het debat bij te wonen op woensdag 17 maart 2010 van 20.00 tot 21.00 uur in Museum Boerhave te Leiden. Entree is gratis. Uitzending van het debat: donderdag 18 februari 2010 van 21.00 en 22.00 uur op Radio 5 (747AM). Ook te beluisteren als audiostream of podcast via www.hoezoradio.nl

Deelnemers aan het debat zijn:
-    Damiaan Denys, hoogleraar psychiatrie (AMC)
-    Jaap van den Herik, hoogleraar informatica (Universiteit van Tilburg)
-    Jos de Mul, hoogleraar filosofie van mens en cultuur (Erasmus Universiteit)
-    Martijntje Smits, ingenieur en filosoof (Rathenau Instituut)
-    Bart Grob, conservator Museum Boerhaave

Wetenschapsjournalist Marcel Hulspas verzorgt een column en de gespreksleider is Jeroen Dirks.

Amsterdam, Utrecht en Den Haag hadden er al een, maar ook Groningers kunnen nu terecht in hun eigen FabLab. Deze zogenoemde fabrication laboratories bestaan uit weinig meer dan laser- en vinylsnijders en 3D-scanners en printers. Aangevuld met een computer en de juiste software kost de inrichting van een FabLab zo'n 30.000 dollar. Die relatief kleine investering maakt het mogelijk om bijna alles te maken wat maar in je hoofd opkomt. Fablabbers hebben dan ook hoge verwachtingen van het concept. Het tijdperk van de digitale revolutie ligt achter ons, in hun credo; het is tijd voor personal fabrication! Je zou denken dat FabLabs in dit individualistische tijdperk enorm zouden aanslaan, maar je hoort er eigenlijk opvallend weinig over. Vandaar dat ik het hier nog maar eens onder de aandacht breng. De officiele opening van het Groningse FabLab is overigens - echt waar - op 1 april.

Ik zie steeds meer mensen die hun stereoset op zolder zetten ten faveure van een kek klein sounddockje voor hun iPod of Iphone. Qua geluid natuurlijk een hopeloze achteruitgang, maar ja, het ziet er geinig uit en bespaart ruimte. En ook fijn voor mensen zoals ik, die voor de prijs van een paar van die inferieure ipod-speakers een fantastische stereoset vonden op marktplaats. Die doe ik voorlopig niet meer weg, tenzij onderzoekers van de universiteit van Dallas hun woord houden en ons gaan verblijden met onzichtbare speakers van hoge kwaliteit. Zij ontwikkelden een bosje koolstof nanobuisjes, die uitstekend geluid schijnen voort te brengen als je er een laserstraal op loslaat. De speakers zijn 'extreem dun, licht en bijna transparant', beloven de onderzoekers. Je plakt ze je dus gewoon op je muur of raam. Ook handig: omdat ze geen stroom nodig hebben, zijn ze draadloos. Nu maar hopen dat de ramen niet uit de kozijnen trillen als je het volume te ver opendraait.

Het zou natuurlijk prachtig zijn als alle auto's binnenkort op brandstofcellen reden, en alleen nog waterdamp uitstootten. Maar vooralsnog moeten we het doen met hybrides, en elektrische voertuigen met een beperkte actieradius. Of maakt de verbrandingsmotor een doorstart? Die wordt aan alle kanten zuiniger gemaakt met behulp van directe injectie, turbo's en betere afstelling van de kleppen. Die technieken leveren vaak besparingen op tot 20 procent. De Californische startup Transonic Combustion komt nu met een techniek die een benzinemotor ruim 50 procent zuiniger maakt, simpelweg door benzine op te warmen voor hij wordt geinjecteerd. Een testauto van het bedrijf is inmiddels 25 procent zuiniger dan de hybride Prius. Toyota blijft maar onder vuur liggen ...

De garage is in de VS een symbool voor innovatie. Veel bedrijven die tegenwoordig de markt domineren begonnen ooit in een garage, van Microsoft tot Google. Kunnen we de biotechgigant van de toekomst nu al in een garage vinden, ergens in een Amerikaanse voorstad? Velen hielden dat tot dusver niet voor mogelijk, omdat biotechnologie vraagt om hoogstaande apparatuur en gecontroleerde omstandigheden, die je niet zomaar even nabootst in een tochtige garage. Die mensen moeten hun denkbeelden misschien maar eens bijstellen. Biotech-watcher Rob Carlson trof in een garage in Silicon Valley een geheel functionerend doe-het-zelf laboratorium aan. Compleet met cleanroom, waarvoor de bouwtekeningen trouwens gewoon op internet zijn te vinden. De Bill Gates van de toekomst zit dus waarschijnlijk niet te stoeien met nullen en enen, maar met stamcellen en DNA. Bepaal zelf maar of je dat hoopgevend of angstwekkend vindt.

De nederige fruitvlieg is het onderwerp van menig wetenschappelijk onderzoek. Hun seksleven is blootgelegd, ze zijn afstandsbestuurbaar gemaakt en de beestjes zijn op stokjes gelijmd om hun hersenactiviteit in vlucht te meten. Ze hebben nog weinig te verbergen, maar hoe ze precies vliegen was nog deels een mysterie. Amerikaanse onderzoekers beschrijven deze week in PNAS hoe ze het vlieggedrag van de fruitvlieg tot in de kleinste details bestudeerden.

En wat blijkt? De fruitvlieg heeft een vluchtstabilisatiesysteem dat net zo werkt als van een moderne straaljager. De onderzoekers zijn in hun artikel kritisch over het vastlijmen van fruitvliegen voor vliegonderzoek. Niet vanuit diervriendelijke motieven overigens, maar omdat het de vlieg beperkt in zijn bewegingen. Deze wetenschappers plakken liever minuscule magneetjes op de rug van de fruitvliegjes. Daarmee kunnen de beestjes vrij in het rond vliegen, zodat elke beweging kan worden geregistreerd. Tijdens hun vlucht werden de beestjes door een magnetisch veld kortstondig uit hun baan getrokken. Een hogesnelheidscamera legde vast hoe ze daarop reageerden.

De fruitvliegen blijken snel te kunnen corrigeren en terug te komen op hun oorspronkelijke vliegroute. Een paar kleine trillende organen (halters) werken als een gyroscopische sensor en detecteren de afwijking. Vervolgens slaan de vliegen asymmetrisch met hun vleugels om hun lichaam terug in de vliegroute te ‘rollen’. Dit lijkt sterk op hoe moderne vliegtuigen met gyroscopische sensoren verstoringen door turbulentie detecteren en dat met lichte vleugelsturingen corrigeren. Al klapwieken die natuurlijk niet.