Even een filosofische overweging, zo vlak voor het weekend. Kan de wetenschap alles beschrijven? Bloemen, dieren, bergen, mensen, gevoelens, gedachten? Het lijkt onwaarschijnlijk. Neem alleen al het kleurenpatroon in de vacht van een kat. Die is bij elke kat anders. Probeer al die miljoenen unieke patronen maar eens te beschrijven. Geen beginnen aan. Maar tegelijkertijd is wel bekend hoe genen informatie bevatten die verantwoordelijk is voor de constructie van pigment, waar de poezenvacht zijn kleur aan heeft te danken. Dus het feit dat een beschrijving onmogelijk is, hoeft een verklaring niet in de weg te staan.

Zou iets dergelijks gelden voor misschien wel het lastigste wetenschappelijke probleem, het zelfbewustzijn? Daar zit je dan, achter je computerscherm, een berichtje te lezen op W24. Je ziet de letters, hoort de geluiden om je heen. En wat meer is: je bent je bewust van die ervaringen - zeker nu ik je er op heb gewezen. Hoe zou de wetenschap ooit zijn vinger kunnen krijgen achter die unieke, subjectieve ervaring, die niet in woorden lijkt te vatten, onuitsprekelijk is? Niet door het te beschrijven, maar door het te verklaren, denkt Susan Blackmore.

Want niet alleen de onbeschrijfelijkheid van alle kattenvachten, zelfs de onuitsprekelijkheid van het menselijk zelfbewustzijn kan wetenschappelijk verklaard worden, daarvan is Blackmore overtuigd. Hoe? Op die vraag moet ze het antwoord nog even schuldig blijven, maar ze doet wel twee suggesties: misschien is het wel een illusie die kan worden verklaard uit de werking van de hersenen, of misschien kan de onuitsprekelijkheid zelf wel worden verklaard. Als die laatste suggestie onbegrijpelijk klinkt, bedenk dan wel dat we hier te maken hebben met een onbeschrijfelijk probleem.

"Ik moet vanavond op precies diezelfde plek als eerst naar de wedstrijd kijken, want dan winnen ze weer!" "Als ik vanavond weer mijn nagels rood-wit-blauw lak, wint oranje zeker!" Een van de opvallendste dingen van het afgelopen wk vond ik het bijgeloof waaraan mensen zich massaal overgaven. En niet alleen de fans. Ook sporters staan er bekend om dat ze nogal bijgelovig zijn. Zo droeg dit wk vrijwel iedereen in het oranjeteam een magneetarmband. Een rage die overslaat naar de wielrenners van de Tour de France. Volgens de fabrikant van deze armbanden kunnen ze je prestaties verbeteren, en zij onderbouwen dit met een wetenschappelijke klinkende uitleg. Waarom deze bandjes (en illustere voorgangers zoals de biostabiel) toch volslagen onzin zijn kun je bijvoorbeeld lezen op de site van de vereniging tegen kwakzalverij.

Maar als 'lucky charms' zoals je favoriete sokken of magneetarmbandjes feitelijk niets doen; waarom geloven dan toch zo veel mensen erin? Omdat je puur door het geloof erin toch beter kunt gaan presteren. Dat blijkt bijvoorbeeld weer uit recent onderzoek van een stel Duitse psychologen. Mensen die een geluksvoorwerp bij zich hadden terwijl ze een testje op een computer deden, scoorden beter op die test dan mensen die van tevoren te horen kregen dat ze een geluksvoorwerp mee mochten nemen maar bij wie dit voorwerp vlak voor de test werd afgepakt. Uit een aanvullend onderzoek van dezelfde psychologen bleek dat de mensen met een geluksvoorwerp beter presteerden omdat hun geloof in het voorwerp hun zelfvertrouwen verstrekte.

Eigenlijk is dit niets nieuws onder de zon. Hetzelfde principe zat ook al verwerkt in de klassieke Disneyfilm Dombo. Dombo, het olifantje met de grote oren, kreeg van zijn vriendje Timmie een magische veer waardoor hij kon vliegen. Alleen was die veer niet magisch; het was gewoon een ordinaire kraaienveer. Timmie wist dat Dombo prima kon vliegen, en dat hij alleen een beetje meer zelfvertrouwen nodig had. Aan het eind van de film komt Dombo er zelf ook achter dat hij die veer helemaal niet nodig heeft. Eind goed, al goed.  

In virtual reality hebben vette snacks hetzelfde effect op mensen met anorexia of boulimie als echt voedsel. Geanimeerde donuts, chips en patat zouden dus gebruikt kunnen worden voor de behandeling van deze eetstoornissen. Dat schrijft een team van internationale onderzoekers deze week in Annals of General Psychiatry.

Het onderzoeksteam schotelde dertig vrouwen afwisselend echt voedsel, virtueel voedsel en foto’s van snacks voor. Tien van de vrouwen hadden anorexia, tien boulimie en de andere tien vormden de controlegroep. Het voedsel bestond allemaal uit snacks met veel calorieën, zoals donuts. De onderzoekers keken hoe de vrouwen reageerden, door hun hartslag, elektrische weerstand van de huid en stressniveau te meten. En wat bleek? Het echte voedsel had exact dezelfde effecten als het virtuele voedsel. Alleen statische foto’s werkten minder goed. De onderzoekers willen nu methoden ontwikkelen om virtual reality in te zetten bij de behandeling van eetstoornissen, om bijvoorbeeld de emotionele reactie van patiënten in een virtueel buffet te bepalen.

Kunstmatige intelligentie is al ruim een halve eeuw een grote belofte. Maar een computer bezit nog altijd in de verste verte geen mensachtige intelligentie, evenmin als het internet. Waarom niet? Omdat we een verkeerd beeld hebben van intelligentie, denkt David Gelernter (de computerwetenschapper die in 1993 zwaar gewond raakte door een bombrief van de technofobe Unabomber).

We zien gedachten te veel als redenaties, en te weinig als associaties, emoties en hallucinaties. De mens heeft lang niet altijd controle over zijn denken, het gaat soms geheel zijn eigen gang, bijvoorbeeld in dromen. Zolang een computer en het internet niet over die droomlogica beschikt, zal het niets worden met kunstmatige intelligentie, aldus Gelernter. Zijn oudere vakgenoot Marvin Minsky beweerde een aantal jaren al iets vergelijkbaars, door te stellen dat de mens een emotiemachine is. Fascinerende materie, wat je er ook van vindt.

Koop je je fake-Rolex voor een paar tientjes in Turkije? Je namaak-Ray Ban op de markt? Je nep-Gucci op internet? Dat scheelt een hoop geld, en ze zijn vaak niet van echt te onderscheiden. Je flest er echter niet alleen de merkeigenaren mee, maar ook jezelf. Het gebruik van nepspullen blijkt allerlei negatieve bij-effecten te hebben: je gaat er mensen van bedonderen, vertrouwt anderen niet meer en raakt vervreemd van jezelf.

Nou, zo erg zal het toch niet zijn, hoor ik je denken. Toch wel. Geef een groep mensen allemaal dezelfde Chloe zonnebril, vertel de ene helft dat het een nepperd is, en zie: ze gaan zich onmiddellijk anders gedragen. Tamelijk verbijsterend. Al vraag ik me wel af of het onderzoek niet stiekem is gesponsord door een aantal merken dat vaak vervalst wordt.

Vrouwen die de pil Flibanserin bij wetenschappelijk onderzoek hebben geslikt, rapporteerden weliswaar dat ze iets meer seks hadden dan dames die een neppil kregen, maar hun zin in het gerollebol was niet toegenomen. En ze hadden last van bijwerkingen als hoofdpijn en duizeligheid (bijwerkingen die overigens bij vrijwel elke medicijnproef worden gezien). Dat staat in dit rapport van de FDA, de Amerikaanse instantie die beslist over de toelating van medicijnen. In het rapport adviseert het FDA-personeel de pil niet toe te laten. Morgen stemmen de deskundigen die het uiteindelijke besluit moeten nemen hierover.

Voor fabrikant Boehringer Ingelheim staat er nogal wat op het spel, want een zin-in-seks-pil zou miljarden per jaar kunnen opbrengen. Het bedrijf benadrukt dan ook dat het middel veel vrouwen zou kunnen helpen die nu ernstig lijden onder hun gebrek aan lust. Critici verwachten juist dat zo'n pil veel vrouwen in geestelijke nood zou kunnen brengen, omdat geen seks willen gelijk zou komen te staan aan een ziekte. Flibanserin was trouwens oorspronkelijk ontwikkeld als middel tegen depressie, maar faalde daar (ook) in. Lees meer over deze kwestie in the New York Times: Push to Market Pill Stirs Debate on Sexual Desire

Naschrift: de FDA heeft inderdaad tegen toelating gestemd.

Onderstaand filmpje staat al twee maanden op Youtube, maar ik zag het nu voor het eerst. Eigenlijk is het niet meer dan een korte lezing met doorlopend tekenwerk. Er is veel geniaal aan. Kijk en oordeel zelf. Weinig beleidsmakers beseffen dat het klopt wat nonfictieschrijver Dan Pink hier overtuigend aantoont: het heeft geen zin om topmannen miljoenen te betalen, want meestal gaan mensen juist slechter presteren van extra geld. Meer van dit soort prachtfilmpjes zijn te vinden bij de Britse RSA. Maar kijk eerst: The surprising truth about what motivates us.

Kinderen uit Amerikaanse achterstandswijken scoren slechter bij een leestests en een toets die de woordenschat meet als er kort tevoren een moord in de buurt is gepleegd. Socioloog Patrick Sharkey leidt dat af uit de resultaten van kinderen in Chicaco tussen 1994 en 2002, die hij vergeleek met de moordregistratie van de politie. In die periode werden maar liefst 6041 moorden gerapporteerd. Was er de afgelopen week een moord gepleegd in een buurt, dan scoorden de kinderen (leeftijd: 5 tot 17 jaar) daar meetbaar lager, ook als ze geen getuige waren geweest van het geweld. Hoe korter geleden het was gebeurd, en hoe dichterbij, hoe groter het effect op de testuitslagen. Blijkbaar heeft de stress die een moord in een gemeenschap veroorzaakt, grote gevolgen in de hele buurtgemeenschap, aldus Sharkey in een wetenschappelijk artikel in PNAS.

Volgens de Amerikaanse actiegroep Physicians for Human Rights hebben artsen experimenten uitgevoerd met gevangenen om marteltechnieken te verfijnen. Ze baseren die beschuldiging op legaal verkregen overheidsdocumenten, staat in het rapport Experiments in Torture. De regering-Bush verklaarde bepaalde 'ondervragingstechnieken' tot gerechtvaardigde manieren om terreurverdachten aan het praten te krijgen. Dat is geen nieuws. Waterboarding, mensen naakt in de kou laten staan, ze heel lang wakker houden: het werd allemaal gedaan, tot ontzetting van mensenrechtenorganisaties en, nou ja, de hele beschaafde wereld. Nu blijkt dat er waarschijnlijk artsen betrokken waren bij het experimenteren met deze techieken, is dat een apart schandaal. 

De CIA ontkent alles, maar president Obama zal zich daar waarschijnlijk niet zomaar bij aansluiten. Hij heeft alle omstreden ondervragingsmethoden namelijk direct na zijn aantreden verboden. Welke experimenten deden de artsen? Dat staat kort in New Scientist. Overigens hoef je niet zelf te martelen om met redelijke zekerheid te kunnen zeggen dat de technieken van de CIA gewoon niet werken. Lees hoe het eraan toegaat in het gemartelde brein. Met een bijzonder eng plaatje erbij, voor de liefhebber.

Ze vertonen niet alleen een gezonde psychologische ontwikkeling, maar Amerikaanse tieners met twee moeders hebben zelfs minder gedragsproblemen dan leeftijdgenoten uit heteroseksuele gezinnen. Ze zijn bijvoorbeeld minder agressief, houden zich beter aan regels en doen het beter op school. Dat concluderen Nanette Gartrell en Henny Bos uit een onderzoek waarin ze 78 17-jarige jongens en meisjes uit lesbische gezinnen ondervroegen en hetzelfde deden met leeftijdgenoten uit 'gewone' Amerikaanse gezinnen. De verrassende conclusie is gepubliceerd in vakblad Pediatrics. De onderzoekers vermoeden dat niet het geslacht van de ouders, maar hun grotere betrokkenheid en effectievere opvoedstijl hier het verschil maken.

Goed nieuws voor lesbische stellen en hun kinderen. Maar wat moeten gewone vaders hiervan denken? En nu wil je natuurlijk ook weten hoe het zit met kinderen die opgroeien in een gezin met twee vaders. Omdat mannen geen kinderen kunnen baren en adoptie in veel staten van de VS niet is weggelegd voor homostellen, is dit lastiger te onderzoeken. De enige studie die ik zo snel kan vinden, heeft naar zesjarigen gekeken met twee vaders of twee moeders, en die waren er gemiddeld even goed aan toe als andere kinderen.

In Hoe?Zo! Radio vertelt onderzoeker Henny Bos alles over deze studie. Luister hier.

Wat is je favoriete bezigheid? Lekker eten? Sporten? Een avond op stap met je vrienden? Seks? Zou kunnen, maar waarom besteed je het grootste deel van je vrije tijd dan aan iets heel anders? Leven in een denkbeeldige wereld, dat is waar Amerikanen en Europeanen zich vooral mee bezig houden. Boeken, films, video games en - met stip op nummer een - televisie.

Fantasiewerelden verlokken ons al vroeg. Kinderen van twee doen vliegtuigen na gieren het uit als je een leeuw nadoet. Waarom? Fantasie en fictie kapen onze hersenen, denkt psycholoog Paul Bloom. Ze stimuleren dezelfde hersengebieden die zijn ontwikkeld om ons plezier te geven in het echte leven. We ervaren het alsof het echt is, ook al weten we dat het niet zo is. Met andere woorden: het interesseert je hersenen niet zo of iets echt is of niet. Probeer maar eens een toffee op te eten die de vorm van een drol heeft. Je weet dat het een lekker snoepje is, maar je hersenen schreeuwen: Getverdemme, afblijven! In The pleasures of imagination legt Bloom hoe het kan dat we zoveel plezier beleven aan denkbeeldige werelden.

Alleen jammer dat hij de merkwaardige conclusie trekt dat reality-tv eigenlijk het beste van twee werelden is: echt en toch ook fictie - want op tv. Maar het verklaart misschien wel waarom het voor sommige mensen zo verslavend is.

Het is niet fijn om iemand anders geprikt te zien worden met een naald. Dat is ook te zien in je hoofd; daar worden op zo’n moment deels dezelfde zenuwen actief als wanneer je zelf wordt geprikt. Maar die empathie is minder groot wanneer een blanke een naald ziet verdwijnen in een zwarte hand. En wanneer een Afrikaan een blanke geprikt ziet worden, ontdekten Italiaanse onderzoekers.

Een ongemakkelijk resultaat. Betekent het dat alle blanke en zwarte mensen racistisch zijn? Niet per se. De Italianen voerden hetzelfde proefje uit met een paarse hand en dat leverde volop empathie op van zowel blanke als zwarte mensen. ‘Mensen zijn van nature geneigd om empathie te voelen met de pijn van een ander,’ denkt hoofdonderzoeker Alessio Avenanti, ‘maar raciale stereotypes kunnen die reactie onderdrukken.’ Wel vreemd dat alle Italianen en (in Italie woonachtige) Afrikanen in het onderzoek last hadden van die stereotypes. Een herhaling van de proef met andere groepen lijkt me op zijn plaats.

De reis van de Beagle met de clipper Stad Amsterdam is bijna volbracht, zondag 30 mei is de laatste, extra lange uitzending. Tientallen wetenschappers onderzochten hoe onze planeet er nu voorstaat. Die wetenschappers gaan door en op W24.nl kun je de onderzoeken blijven volgen. Over welk onderzoek wil jij in de toekomst geïnformeerd blijven? De plastic soep, de zee van plastic afval? Of bijvoorbeeld de klimaatverandering: palmbomen op de Antarctica, of Geo Engineering? Deel je mening hier en maak kans op twee vip-kaarten voor de clipper tijdens Sail 2010!

Je zou kunnen zeggen dat het het beste medicijn ooit is. Het helpt uitstekend helpt tegen de meest uiteenlopende aandoeningen, heeft geen bijwerkingen en is ook nog eens zo goed als gratis. Toch wordt het maar weinig voorgeschreven. Waarom niet? Omdat het geen echt medicijn is. Het is een placebo, een pilletje of drankje waar niets in zit, maar waarvan de patiënt denkt dat het een echt medicijn is. In dat laatste schuilt meteen ook het probleem: het werkt alleen als de patiënt gelooft dat hij een werkzaam middel inneemt.

Of toch niet? Er wordt steeds meer onderzoek gedaan naar mogelijke toepassingen van het placebo-effect. Sommige onderzoekers vermoeden dat je patiënten best in vertrouwen kunt nemen. Door ze te conditioneren, zou een placebo alsnog kunnen werken. In feite betrek je ze in een complot tegen hun eigen hersenen. Anderen stellen dat het effect van een placebo vooral zit in de aandacht die je van een arts krijgt. Dus misschien kun je mensen prima helpen door ze alle aandacht te geven, aangevuld met 20 procent echte medicijnen en 80 procent placebo's.

Twee opmerkelijke artikelen over metaforen deze week. In Science een verhaal over hoe je keuzestress te lijf kunt gaan met een blokje zeep en wat water. Door je handen te wassen, spoel je blijkbaar ook de onvrede over genomen beslissingen van je af. En Steven Pinker schreef afgelopen week dat het menselijke vermogen om in metaforen te denken ten grondslag ligt aan de opkomst van 'hoofdwerk' als filosofie, wetenschap en wetten. Dus onderschat ze niet, die metaforen. Ze hebben een flinke vinger in de pap bij de meest uiteenlopende aspecten van het leven.