Wat heeft de uitbarsting van de vulkaan onder de gletsjer Eyafjallajökull op IJsland voor klimaatgevolgen gehad? Op korte termijn heeft zo’n gebeurtenis een verkoelend effect, doordat de asdeeltjes zonlicht tegenhouden, meldt het KNMI. En in dit geval bleven duizenden vliegtuigen een hele tijd aan de grond, wat tegen de 2 miljoen ton CO₂-uitstoot heeft voorkomen. Maar de vulkaan stootte zelf ook een enorme hoeveelheid van het broeikasgas uit, naar schatting een miljoen ton. Netto resultaat: een miljoen ton minder CO₂ in de lucht, zou je zeggen.

Deze berekening ziet iets heel belangrijks over het hoofd, stelt de Utrechtse emeritus hoogleraar Olaf Schuiling: de CO₂-bindende eigenschappen van de as. In Greenhouse Issues – een blad zonder wetenschappelijke status – maakt hij een soort bierviltjesberekening (Every cloud has a silver lining). De pakweg 100 miljoen kubieke meter vulkaanas bevat ongeveer 5.5 % CaO en 3 % MgO, twee mineralen die met CO₂ kunnen reageren. Dat doen ze, omdat de deeltjes zo klein zijn, behoorlijk snel. In totaal zal zo omstreeks 19 miljoen ton CO₂ uit de lucht verdwijnen, schat Schuiling. Wat maar weer aantoont dat kunstmatig versnelde verwering van bepaalde gesteenten klimaatverandering kan tegengaan aldus de geoloog, die zich daar al jaren voor inzet.

De reis van de Beagle met de clipper Stad Amsterdam is bijna volbracht, zondag 30 mei is de laatste, extra lange uitzending. Tientallen wetenschappers onderzochten hoe onze planeet er nu voorstaat. Die wetenschappers gaan door en op W24.nl kun je de onderzoeken blijven volgen. Over welk onderzoek wil jij in de toekomst geïnformeerd blijven? De plastic soep, de zee van plastic afval? Of bijvoorbeeld de klimaatverandering: palmbomen op de Antarctica, of Geo Engineering? Deel je mening hier en maak kans op twee vip-kaarten voor de clipper tijdens Sail 2010!

Je hebt wolken in de meest uiteenlopende vormen en formaties, steeds veranderend en nooit hetzelfde. Maar je ziet ze altijd van onderaf, of hooguit vanaf een bergtop of vanuit het vliegtuig. Ga nog een stapje hoger en er ontvouwen zich compleet nieuwe patronen en vergezichten. Wired verzamelde een aantal prachtige plaatjes, veelal van NASA. Heerlijke galerij om op een verloren momentje even doorheen te bladeren.

Wie had vooraf gedacht dat een vulkaanuitbarsting het Europese vliegverkeer bijna een week lam kon leggen? Wat voor lering moeten we daar uit trekken? Edge vroeg vooraanstaande wetenschappers, technologen, kunstenaars, futurologen en een Nobelprijswinnaar naar hun gedachten, en verzamelde ze hier. Het levert een aantal leuke invalshoeken op, bijvoorbeeld over het belang van garantie op vliegtuigmotoren, het risico van risicovermijding, en het spanningsveld tussen persoonlijke verantwoordelijkheid en het algemene belang. Verse Wetenschap verzamelde eerder trouwens al een interessante collectie artikelen over de vulkaanuitbarsting.

Nieuwe grotere aswolk drijft richting het Europese continent

Eerste vulkaanas dwarrelt dinsdag op Nederland neer

Onduidelijk wanneer de Eyjafjallajökull stopt met as spuwen

Motoren van F-16 straaljagers beschadigd door asdeeltjes

Het effect van vulkaanas op een straalvliegtuig

Vulkaan Katla naast Eyjafjallajökull kan ook uitbarsten

Vulkaan stoot minder CO2 uit dan luchtvaart

Positieve invloed vulkaanuitbarsting op de natuur

KNMI meet vulkaanstof boven Nederland

Satellietbeelden van de MET Office London

Microscoopfoto's van vulkaanasdeeltjes

NASA-satellietbeelden van Eyjafjallajökull

Bijzondere fotoserie van de uitbarsting van Eyjafjallajökull

Uitleg over de uitbarsting van het Institute of Earth Sciences Nordic Volcanological Center

Heeft net iedereen de schaatsen in het vet en de lente in het hoofd, duikt er opeens goed nieuws op voor schaatsliefhebbers: er is een goede kans dat Europa een aantal strenge winters tegemoet gaat. Lage wintertemperaturen komen namelijk vaak voor als de zonne-activiteit laag is, en het lijkt er sterk op dat de zon zich de komende jaren nog even koest houdt. Onderzoekers keken naar dit verband vanaf 1659 tot nu toe, en concludeerden dat het verband geen toeval kan zijn. Althans: die kans is kleiner dan 1 procent. Lees meer op Noorderlicht.

Vulkanen onder de bodem van de oceaan spelen een onvermoede rol bij de CO2 huishouding van onze aarde. Dat blijkt uit een onderzoek van Franse en Australische wetenschappers. Vulkanen produceren heel veel ijzer, dat was al bekend. Nu is ook duidelijk geworden dat het ijzer van levensbelang is voor algen en plankton in de oceanen. Die hebben ijzer nodig om te groeien en te bloeien en ze absorberen daarbij kooldioxide. Dat leggen ze vast in de vorm van biomassa. En niet zo'n klein beetje ook: oceanen absorberen ongeveer een kwart van de CO2 die het gevolg is van de verbranding van fossiele brandstoffen en de ontbossing. Daar kan geen ondergrondse CO2-opslag tegen op.

Het IPCC schat de maximale zeespiegelstijging aan het einde van de eeuw op maximaal 59 cm. Nu hebben Nederlandse wetenschappers becijferd dat het in het verleden nog sneller was. Rond 8500 jaar geleden steeg de wereldwijde zeespiegel met meer dan een meter per eeuw. De daling van de Nederlandse bodem bracht er nog eens een extra meter bij.

Lees meer op Kennislink

Helma Neppérus van de VVD en Richard de Mos van de PVV kwamen de laatste tijd meerdere malen briesend in het nieuws vanwege berichten over fraude en  misleiding in de wetenschap. Ik denk dat ze de Telegraaf lezen, want daarin stond nogal wat klimaatnieuws dat alarmerend zou zijn, als het waar was. Maar meestal klopte er iets niet aan de berichten. En zo gaat het ook in Britse kranten: halve waarheden en regelrechte leugens verschijnen regelmatig in de kolommen, opgetekend door journalisten die niet aan feiten checken doen. Ik heb op Noorderlicht een overzichtje gemaakt van klimaatbeweringen en de feiten. Lang niet compleet, natuurlijk. Aanvullingen zijn welkom.

Hoe doe je onderzoek op open zee bij zwaar weer en in de vrieskou? Met tie-wraps en hete thee, weet Corina Brussaard. Van de Noord- tot de Zuidpool, elk jaar jaagt deze zeebiologe op zeevirussen.

Door Frederique Melman

Haar scheepslaarzen sloffen, ze zijn een maat te groot. Geleend van een collega. Haar eigen laarzen zijn namelijk onderweg naar Zuid-Amerika voor haar avontuur met de Beagle. En toch springt Corina Brussaard (1964) behendig van de wal op het schip de Navicula. Dit heeft ze vaker gedaan. Het water klotst tussen kade en boot. Met een onzekere sprong beland ik van reling op dek, glijd uit en kan me nog net vastgrijpen aan Kapitein Kees. 'Welkom aan boord,' lacht deze.

De Navicula, vernoemd naar een bootvormige alg, is een van de drie schepen van het NIOZ (Koninklijk Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek). Vandaag maken we vanuit de thuisbasis op Texel een tocht om onderzoeksapparatuur aan boord te testen. Later op de dag vertrekt het 26 meter lange schip voor een expeditie van een kleine week op de Waddenzee. Matroos Hein, ook kok, gooit de trossen los. De motor bromt, we vertrekken. De zee is kalm. Er staat een lichte bries en dan breekt de zon ook nog door. Een prima dag om te varen voor deze verslaggever, die zich normaal bij de minste of geringste golfslag zeeziek tussen de reddingsvesten oprolt.

Brussaard loopt naar de boeg van het schip. 'Meestal is dit het moment waarop een aantal onderzoekers naar voren rent en gilt: aaah we varen!' Ze imiteert een uitgelaten collega en zwaait wild met haar armen. 'Dat zijn voornamelijk diegenen die aan hun eerste expeditie beginnen. Na maanden van voorbereiding, ben je nu eenmaal dolblij als je eindelijk mag vertrekken. Vervolgens moet bijna iedereen 'inslingeren'. Sommigen hebben er maar een paar uur voor nodig, anderen komen er nooit overheen. Ik heb altijd zeebenen gehad, maar de laatste twee tochten ben ik voor het eerst een beetje ziek geweest.'

Virusjager
Welke virussen zwemmen er in de oceanen en wat doen ze daar precies? Dat is wat Brussaard wil weten. Net als op land zaaien deze micro-organismen ook in de oceanen dood en verderf. Besmette bacteriën en algen spatten massaal uit elkaar en gaan dood. Dat is goed nieuws. Want zo komt hun voedzame inhoud vrij voor andere soorten algen en bacteriën, die nu de kans krijgen om te groeien. Zo recyclen zeevirussen het voedsel in zee en houden ze het ecosysteem draaiende.

De zeebiologe jaagt van de Noord- tot de Zuidpool op zeevirussen. De poolzeeën zijn bijvoorbeeld interessante visvijvers, omdat ze zo samengesteld zijn dat ze extra gevoelig zijn voor klimaatsveranderingen. De ijswateren fungeren als een alarmcentrale. Veranderingen als gevolg van de opwarming van de aarde zul je daar als eerste waarnemen. 'Maar dan moet je wel eerst weten hoe het zeewater er vóór de opwarming uitziet en welke virussen er rondzwemmen,' legt Brussaard uit.

We lopen naar de achterzijde van de Navicula. Op het dek staat een soort metalen wagenwiel waar flessen in horen te hangen. Om watermonsters mee te nemen, hoor ik. Die monsters gaan daarna naar het laboratorium. Op onderzoeksschepen doen zeecontainers dienst als varend lab. Brussaard zwaait de loodzware deur van zo'n container open. Tussen doorzichtige plastic flappen door stappen we de gekoelde ruimte in. Die is volgestampt met vaten, ijskasten en nog niet uitgepakte kisten. Verder zijn er aan weerszijden twee brede werkbladen met een metertje loopruimte er tussen. Je kunt je amper voorstellen dat hier soms zeven man tegelijkertijd moeten werken.

Containerlab
De Navicula heeft plek voor één container. De Pelagia, het grootste onderzoeksschip van het NIOZ, kan er wel negen kwijt. Verder is zo'n schip leeg. Bij de voorbereiding aan wal wordt het hele lab in ijzeren kisten ingepakt. Van laarzen, pen en papier tot computer en dure filterapparatuur. Onderzoeksschepen zijn bijna altijd onderweg zodat er vrijwel continu onderzoek gedaan kan worden. Als zo'n schip de haven binnenloopt, dan is het snel de kisten aan boord brengen en wegwezen. Al varende pakt de zeeonderzoeker spullen uit en richt het lab in. 'Dan hoop je maar op mooi weer en een rustige zee,' roept Brussaard boven het ronken van de motor uit.

Pilsje drinken? Boek lezen? Natuurlijk is daar af en toe tijd voor. Maar over het algemeen is het beuken en weinig slapen, soms extreme kou trotserend. Wat is daar leuk aan? Ze lacht. Een vraag die vaak terugkeert. 'Het avontuur, de eindeloze horizon, de veranderende luchten om te beginnen. Samen een klus klaren. Ik houd van snel denken. Tjaktjaktak. Soms zit het tegen, dan moet je vlug een oplossing verzinnen voordat je proef verpietert. Improviseren, zoals die keer dat mijn peperdure virusteller kapot was. Dan ben ik even chirurg en technicus tegelijk. Met een zelfgemaakte bypass van een rubberen slang heb ik het apparaat weer aan de praat gekregen.' En de vrieskou? Die trotseert ze met een kop hete thee.

Storm op zee
Op de ijszeeën rond de polen kan het behoorlijk spoken. Om te voorkomen dat labspullen door de ruimte vliegen, zet Brussaard alles vast met spanbanden, tie-wraps, touw of wat er maar voorhanden is. Tot voor kort gingen er ook ladingen spinhaken mee. Maar op internationale schepen mogen die niet meer gebruikt worden. Alleen Nederlanders blijken er mee overweg te kunnen. Bij een Amerikaans bemanningslid knalde een haak in het oog.

Tijdens een van haar expedities naar de Zuidelijke IJszee met de ijsbreker Aurora Australis belandde ze in een storm met gigantische golven van zeventien meter hoog. 'De ijsbreker is toen maar liefst 53 graden gaan 'rollen'. De meters stonden in het rood. Een ander schip was omgeklapt. Op zo'n moment geeft de kapitein het bevel: 'labs afsluiten en iedereen als de sodemieter naar binnen'. Op zee bepaalt het weer of je werkt.' Na de storm bleek haar vat met vloeibare stikstof, dat met dikke bouten in de muur was vastgezet, op de grond te liggen. Een derde van de buisjes met bevroren watermonsters die daarin waren opgeslagen, rolden nu ontdooid over de grond. 'Dan is het flink schelden, diep zuchten en doorgaan.'

Kapitein Kees is klaar met het testen van de boot en geeft het sein om terug te keren. Een laatste vraag aan Brussaard. Tijdens haar Beagle-reis zal ze ook langs de zuidkust van Chili op onder meer virussen vissen. Romantisch, zo'n clipper met bolle zeilen. Maar voor zeeonderzoek...? 'Is het een enorme uitdaging,' vult ze grinnikend aan. 'De Stad Amsterdam is er absoluut niet op gebouwd. Zo zal ik elke dag veertig liter zeewater omhoog moeten hijsen. Ik kom met zulke armen thuis,' en maakt een Popeye-gebaar. 'Zeewater filteren doen we buiten, maar waarschijnlijk ook in de badkamer. Het gelakte hout van de kajuit kan namelijk niet tegen het zilte water. Mijn virusteller en monsters krijgen bij gebrek aan ruimte een plek op de desserttafel.' Met Brussaard aan boord dus geen toetjes op het menu.

Hoe verlopen de onderhandelingen in Kopenhagen, en waar gaat het eigenlijk concreet over? Eén van de beste manieren om dat van dag tot dag te volgen is elke avond om 22.45 uur kijken naar Expeditie Kopenhagen, het klimaattopjournaal van Llink en VPRO. Met Teun van de Keuken en Roland Duong in de rol van journalist en minister Jacqueline Cramer en Wijnand Duyvendak als deskundigen. De 15 minuten durende afleveringen staan uiteraard ook online, en er is op de site nog veel meer te beleven.

Neem de tweetstream, waaraan heel veel mensen in Kopenhagen bijdragen. Zo ben je er ook een beetje bij. Verder op de site: vers klimaatnieuws en veel achtergrondinformatie. En: heb jij nog vertrouwen in de klimaattop? Dat kun je dagelijks laten weten op de barometer rechtsonder. Mocht je hopen op stevige afspraken, dan is het wellicht zinvoller om dat hier aan te geven, zoals meer dan 11 miljoen mensen al hebben gedaan.

Zo'n 5,6 miljoen jaar geleden stond de Middellandse Zee droog, op een paar hele zoute meren na. Maar 5,33 miljoen jaar geleden was de dam bij Gibraltar verdwenen en stond de mediterrane badkuip weer vol met water. Spaanse wetenschappers schrijven deze week in Nature dat het volstromen waarschijnlijk met heel veel geweld gepaard is gegaan.
In maximaal twee jaar is 90% van het water naar binnen gestroomd. Dat ging met 100 miljoen kuub water per seconde, dagen van 10 meter zeespiegelstijging en 40 centimeter rots afslijting in de straat van Gibraltar. Een enorm geweld dus. Lees meer op Noorderlicht.

Opstappen omdat iemand je e-mails gestolen heeft en de halve wereld eruit concludeert dat je met klimaatgegevens hebt gesjoemeld, dat lijkt misschien een soort schuldbekentenis. Maar klimaatwetenschapper Phil Jones geeft hooguit toe dat sommige mails voor sommige mensen niet fijn zullen zijn geweest om te lezen, en hij "betreurt het als dat tot ontzetting of verwarring heeft geleid." Hoewel veel mensen uit de affaire de conclusie hebben getrokken dat klimaatwetenschappers niet te vertrouwen zijn, staat in de uitgelekte mails weinig om dat op te baseren. Maar alle ophef komt ontkenners van het klimaatprobleem goed uit, zo vlak voor de klimaattop in Kopenhagen.

Jones legt zijn functie slechts tijdelijk neer; na afloop van een onafhankelijk onderzoek naar de inhoud van de e-mails hoopt hij weer gewoon aan de slag te gaan.

Energie aftappen die vrijkomt bij het mengen van zoet en zout water kan volgens de Wageningse ingenieur Jan Post de helft van de stroom in Nederland opleveren. Een centrale in de afsluitdijk zou - over mininaal tien jaar - een miljoen huishoudens van electriciteit kunnen voorzien. Wereldwijd kunnen halve continenten erop draaien, als je tenminste alle mogelijkheden benut (wat de natuur geen goed zal doen).

Blauwe stroom, noemen ze het. Hoe werkt het? Heel kort: zoutdeeltjes willen graag van een hoge naar een lage concentratie. Als je een membraan tussen het zoute en het zoete water hangt, waar water wel doorheen kan, maar niet alle zoutdeeltjes, dan kun je ze zo ver krijgen dat ze elektronen door een draadje naar de andere kant sturen, waarvan je onderweg energie kunt aftappen - da's nou elektrische stroom. OK, dit is natuurlijk een uitleg van niks. Als je meer wilt weten, kun je een kijkje nemen in het dossier Blauwe Stroom van Wageningen UR, zoals men zich daar noemt.