Van Nobelprijswinnaars verwacht je natuurlijk niets dan topwetenschap. De voordracht die Luc Montagnier vanmorgen hield was wat dat betreft nogal verrassend. Hij won in 2008 een deel van de Nobelprijs voor de geneeskunde wegens het ontdekken van hiv, het aidsvirus, wat toen al 25 jaar geleden was. Volgens sommigen heeft hij sindsdien 'alleen maar onzin uitgekraamd', en na zijn praatje van vandaag, voor een zaal vol jonge onderzoekers in Lindau, snap ik waar dat idee vandaan komt. 

Montagnier vertelde over zijn onderzoek aan water. Als je daar een micro-organisme in hebt zitten, en je filtert dat eruit met een heel fijn filter, en je maakt vervolgens al schuddend verdunning na verdunning, dan zie je volgens hem bij de concentraties van 10^-8 tot 10^-11 (homeopathische verdunningen dus) laagfrequente elektromagnetische signalen van 7 tot 100 Hertz. Dat zouden een soort afdrukken van het DNA van het micro-organisme in het water zijn, die zelfs genoeg informatie bevatten om het organisme opnieuw te laten ontstaan! Deze claims gaan nog een stuk verder dan wat homeopaten beweren. Ik kan welgeteld 2 wetenschappelijke publicaties hierover vinden van Montagnier, en die staan in een op z'n zachtst gezegd dubieus tijdschrift. Er mankeert nogal wat aan. Merkwaardig dat deze man een Nobelprijs op zak heeft en merkwaardig dat een zaal vol wetenschappers rustig blijft zitten bij zo'n dubieus verhaal. Vragen stellen mocht trouwens niet.

Ik ben de hele week in Lindau, Duitsland. Op een eilandje dat uitkijkt over een meer, waarachter de Alpen hun besneeuwde toppen laten zien. Hier komen in totaal 61 Nobelprijswinnaars (van middelbaar tot stokoud) voordrachten houden en discussiëren. Met de honderden jonge wetenschappers die zijn ingevlogen, voornamelijk. Dit soort bijeenkomsten is zestig jaar geleden begonnen, maar zo groot was het nog nooit. Er mogen de laatste jaren ook persmuskieten zoals ik komen. Ik hoop een paar interviews te doen en wat interessante voordrachten te verslaan, maar wij journalisten mogen lang niet overal bij zijn. Thuis kun je bijna hetzelfde doen, want de lezingen zijn online te volgen. De mensen van Nature mogen veel meer, geloof ik, want hun bedrijf is een soort partnerschap aangegaan met de organisatie. Wie wil, kan nog vragen voor Nobelprijswinnaars insturen en/of beoordelen, waar zij mee aan de slag gaan. Ik ben benieuwd.

Wat heeft de uitbarsting van de vulkaan onder de gletsjer Eyafjallajökull op IJsland voor klimaatgevolgen gehad? Op korte termijn heeft zo’n gebeurtenis een verkoelend effect, doordat de asdeeltjes zonlicht tegenhouden, meldt het KNMI. En in dit geval bleven duizenden vliegtuigen een hele tijd aan de grond, wat tegen de 2 miljoen ton CO₂-uitstoot heeft voorkomen. Maar de vulkaan stootte zelf ook een enorme hoeveelheid van het broeikasgas uit, naar schatting een miljoen ton. Netto resultaat: een miljoen ton minder CO₂ in de lucht, zou je zeggen.

Deze berekening ziet iets heel belangrijks over het hoofd, stelt de Utrechtse emeritus hoogleraar Olaf Schuiling: de CO₂-bindende eigenschappen van de as. In Greenhouse Issues – een blad zonder wetenschappelijke status – maakt hij een soort bierviltjesberekening (Every cloud has a silver lining). De pakweg 100 miljoen kubieke meter vulkaanas bevat ongeveer 5.5 % CaO en 3 % MgO, twee mineralen die met CO₂ kunnen reageren. Dat doen ze, omdat de deeltjes zo klein zijn, behoorlijk snel. In totaal zal zo omstreeks 19 miljoen ton CO₂ uit de lucht verdwijnen, schat Schuiling. Wat maar weer aantoont dat kunstmatig versnelde verwering van bepaalde gesteenten klimaatverandering kan tegengaan aldus de geoloog, die zich daar al jaren voor inzet.

Vrouwen die de pil Flibanserin bij wetenschappelijk onderzoek hebben geslikt, rapporteerden weliswaar dat ze iets meer seks hadden dan dames die een neppil kregen, maar hun zin in het gerollebol was niet toegenomen. En ze hadden last van bijwerkingen als hoofdpijn en duizeligheid (bijwerkingen die overigens bij vrijwel elke medicijnproef worden gezien). Dat staat in dit rapport van de FDA, de Amerikaanse instantie die beslist over de toelating van medicijnen. In het rapport adviseert het FDA-personeel de pil niet toe te laten. Morgen stemmen de deskundigen die het uiteindelijke besluit moeten nemen hierover.

Voor fabrikant Boehringer Ingelheim staat er nogal wat op het spel, want een zin-in-seks-pil zou miljarden per jaar kunnen opbrengen. Het bedrijf benadrukt dan ook dat het middel veel vrouwen zou kunnen helpen die nu ernstig lijden onder hun gebrek aan lust. Critici verwachten juist dat zo'n pil veel vrouwen in geestelijke nood zou kunnen brengen, omdat geen seks willen gelijk zou komen te staan aan een ziekte. Flibanserin was trouwens oorspronkelijk ontwikkeld als middel tegen depressie, maar faalde daar (ook) in. Lees meer over deze kwestie in the New York Times: Push to Market Pill Stirs Debate on Sexual Desire

Naschrift: de FDA heeft inderdaad tegen toelating gestemd.

De Chinese muur staat al 600 jaar recht overeind. Onkruid kan zich er niet op vestigen en zelfs een zware aardbeving is niet genoeg om dit eeuwenoude bouwwerk met de grond gelijk te maken. Het geheime ingrediënt? Plakkerige rijst. 

Samen met kalk vormt plakkerige rijst het hoofdingrediënt voor het ijzersterke cement dat de Chinese muur nog steeds bij elkaar houdt. Chinese onderzoekers ontdekten welk bestanddeel in de rijst daar verantwoordelijk voor is: het zetmeel amylopectine. Door het zetmeel wordt het cement sterker, stabieler en is het beter in staat water te weren dan kalkcement.

Volgens de onderzoekers was de ontwikkeling van dit cement de grootste technologische innovatie tijdens de Ming-dynastie van China, zo’n 600 jaar geleden. Het goedje werd waarschijnlijk gebruikt voor de bouw van tempels, graftombes, bruggen en muren. Maar er was in die tijd ook kritiek. De keizers eisten de rijst namelijk op van de lokale bevolking.

Pillen draaien gaat vandaag de dag nog net als heel lang geleden: meng het medicijn met een vulstof en pers het mengsel tot een pil. Dat gaat niet altijd even goed. Om de dosering van het medicijn bij alle pillen gelijk te krijgen, moet er voor het persen veel geroerd en gemaald worden. Tenzij fabrikanten de methode gaan gebruiken die Britse onderzoekers nu voorstellen: maak eerst een ‘lege’ pil met alleen vulstof, en spuit er dan met inkjetprinters precies de juiste hoeveelheid medicijn op. Farmaceut Glaxo Smith Kline heeft er wel oren naar. De geneesmiddelgigant gaat de printertechnologie samen met de universiteiten van Leeds en Durham aanpassen voor gebruik met geneesmiddelen. Lees er meer over bij Noorderlicht en C2W.

Behalve informatiedrager is DNA ook een interessant constructiemateriaal. Wetenschappers kunnen met zelfgemaakt DNA allerlei nano-bouwsels maken. De DNA-ketens assembleren zich dan niet tot helixen, maar tot allerlei andere structuren. Nanopyramides bijvoorbeeld. Of doosjes, met een dekseltje erop zelfs. Amerikaanse onderzoekers hebben nu met zulke DNA-origami een spoor gelegd voor nanorobots, schrijven ze in Nature. Robots met ‘armen’ en ‘benen’ van enkelstrengs DNA om precies te zijn.

Zulke robots (zie plaatje) stonden altijd maar een beetje heen en weer te wiebelen. Maar op het origami-spoor leggen ze afstanden af van tientallen nanometers. Als een soort Klein Duimpje volgen ze de ‘kruimels’ die de origamimakers op slimme wijze in het spoor aangebracht hebben. De onderzoekers maakten zo duidelijk dat het mogelijk is om de nanorobots te sturen door hun omgeving te programmeren. Het nanosprookje gaat zelfs nog verder dan dat. Het blijkt mogelijk de nanorobots zo te instrueren dat ze nanodeeltjes oppakken en weer afgeven. Het zijn de eerste stappen in de richting van een heuse nanofabriek, denken de onderzoekers.

Helium is lichter dan lucht, en daarom stijgen heliumballonnen op. Hoewel het het op een na meest voorkomende element in het heelal is, komt het spul op aarde nauwelijks voor, juist omdat het zo licht is. Dit soort weetjes komen langs in onderstaand filmpje van 'wetenschapskomiek' Brian Malow. Brullen van de lach heb ik niet gedaan, maar leuk is het wel, en interessant. Nu weet ik waar het helium in mijn ballon vandaan komt. En hoe het daar kwam. En dat er een heuse heliumcrisis aan zit te komen - da's geen grap.

Dat onderzoek naar de asdeeltjes van de Eyjafjallajökull vulkaan belangrijk is voor het vliegverkeer en mogelijke gezondheidsrisico’s is interessant, maar soms zijn de verhalen achter de wetenschap veel leuker. Twee studenten van de Universiteit Utrecht waren met hun auto in Engeland toen de aswolk overtrok. Met het as nog op hun auto zijn ze terug gereden naar Utrecht, waar dit stof nu onderzocht wordt in laboratoria. Het stof van de auto geeft nu opheldering over het verloop van de vulkaanuitbarsting.

Voor degene die ook benieuwd zijn naar de wetenschappelijke ontdekkingen aan de hand van dit autostof: het blijkt vooral te bestaan uit kristalletjes van minstens 10 mineralen. Veel van deze mineralen kunnen alleen ontstaan in siliciumrijke magma, die niet zo vloeibaar is als siliciumarme magma. Dat helpt te verklaren waarom de tweede uitbarsting op 14 april zo explosief was. Siliciumarm magma baande zich waarschijnlijk al jaren een weg naar boven, maar kon niet vrijkomen door een harde gestolde siliciumrijke ‘prop’ van een eerdere uitbarsting. Daarom vond de eerste eruptie relatief rustig plaats op de flank van de vulkaan. Pas een aantal weken later was de ‘prop’ zo aangetast dat deze onder de druk verbrijzelde, waardoor er een veel explosievere uitbarsting met veel as plaatsvond. In het stof is ook inderdaad een mix van siliciumarme en siliciumrijke deeltjes gevonden, wat deze theorie verder ondersteunt.

Dus wie ooit beweerd heeft dat wetenschap ver van zijn bed is, moet maar eens op zijn auto gaan kijken. Dat kan namelijk hele interessante ontdekkingen opleveren.

Nanobuisjes kunnen gevaarlijk zijn. In dierproeven leidden ze al tot ontstekingen en beschadiging van weefsel, net zoals bij asbestvezels. Maar Zweedse en Amerikaanse onderzoekers hebben nu een enzym gevonden dat daar verandering in kan brengen. Dit myeloperoxidase neemt de buisjes in de tang en breekt ze af, in ieder geval in het laboratorium.

Muizen hadden nauwelijks meer last van de nanobuisjes die eerst door het enzym te grazen waren genomen. Mogelijk komen hierdoor medische toepassingen van de nanobuisjes in zicht. En omdat mensen ook over het enzym beschikken, in witte bloedlichaampjes, valt het met de schadelijke effecten bij ons misschien toch wel mee. Mogelijk is er zelfs een medicijn te bedenken dat de enzymatische afbraak van ingeademde nanobuisjes stimuleert. Maar dat kan alleen als precies bekend is hoe het enzym werkt. Zover is het nog niet.

Lees meer op Kennislink en bij C2W.

Russische onderzoekers uit Dubna (zo’n zeventig kilometer noordelijk van Moskou) hebben een nieuw element gemaakt. Het beschikt over 117 protonen en krijgt daarom het nummer 117. Voorlopig heet het ook zo, op z’n Latijns: ununseptium. Het maken van het zware atoom (er zitten ook nog eens 177 neutronen in de kern) was een kwestie van brute kracht en vooral veel geduld. In een deeltjesversneller (zie foto) beschoten de Russen gedurende zes maanden het radioactieve element berkelium met calciumatomen. Precies zes keer ontstond daarbij het nieuwe ununseptium, door het versmelten van een calcium- en een berkeliumatoom. Ununseptium was trouwens ook zo weer weg. Zware elementen gemaakt in deeltjesversnellers vallen in fracties van een seconde weer uit elkaar.

Lees meer op Noorderlog.

Uit onderzoek van chemiegigant Bayer, waarbij 1,226 Amerikaanse scheikundigen (vrouwelijk of van een minderheidsgroep) zijn ondervraagd, blijkt dat 40 procent wel eens is ontmoedigd om een carrière in wetenschap, technologie of wiskunde te kiezen. (Wat het percentage onder mannen is, zegt het onderzoek helaas niet.) Verbazingwekkend genoeg vindt de ontmoediging het meest plaats in het onderwijs (60%) en ook nog eens vooral door de leraren. Juist de mensen van wie je verwacht dat ze de kinderen enthousiast maken voor een vakgebied. Daarnaast zei tweederde van de ondervraagden dat minderheden en vrouwen binnen de organisatie waar ze werken zijn ondervertegenwoordigd.

In Nederland zijn de verhoudingen waarschijnlijk nog schever, want maar 16 tot 20% van de bèta/technische studenten op hbo en universiteit is vrouw. Dit komt doordat meiden op de middelbare school (compleet onterecht) minder zelfvertrouwen hebben in hun kunnen, slecht weten wat bèta en techniek inhouden, maar ook nauwelijks rolmodellen op dit gebied hebben. Maar er is hoop, de laatste jaren is er een stijging in het aantal vrouwen die en bèta/technische opleiding kiezen. Een van de initiatieven om te zorgen dat deze trend zich doorzet, de Girlsday, komt er weer aan. Op 22 april gaan meiden van tussen 10 en 15 jaar overal in het land op excursie bij bedrijven of bij technische afdelingen om te ontdekken wat bèta en techniek nu eigenlijk inhouden. Wie weet kunnen we over een tijdje melden dat juist de mannen ondervertegenwoordigd zijn.

Sinds een paar dagen spoelen op de stranden van Texel en Vlieland en de Noord-Hollandse kust dode zeevogels aan die volkomen overdekt zijn met een zeer kleverige spul. Wat het is, is nog onduidelijk. De slachtoffers zijn vooral zeekoeten, alken, noordse stormvogels en roodkeelduikers. Afblijven, en ook je hond van de beesten vandaan houden, adviseert zeeonderzoeker Kees Camphuysen van het NIOZ. Het zeeinstituut zal de komende dagen proberen uit te vinden wat de kleefstof is, en hoe gevaarlijk het is voor mens en dier.

Voor de vogels heel gevaarlijk, dat blijkt nu dus al. Uit hun onderhuidse vetlaag blijkt dat ze een goede conditie hadden toen ze door de kleverige brei werden verrast, waarna zwemmen onmogelijk werd. Het kan bijna niet anders of het spul komt uit een chemicaliëntanker die zijn opslagtanks heeft schoongespoeld, meldt het instituut in een persbericht (dat ik nog niet online kan vinden. Dat hoeft niet eens illegaal te zijn, want veel olieachtige stoffen mogen op zee geloosd worden. Maar ze hoeven dus niet giftig te zijn om te doden.

Het klinkt tegenstrijdig, maar donker gebrande koffie is juist het beste voor je maag. Dat zeggen Amerikaanse onderzoekers die de stoffen in koffie analyseerden om erachter te komen welke ervan maagpijn veroorzaakt. Volgens hen is er niet een schuldige aan te wijzen. Het gaat om een mengsel van in koffie voorkomende stoffen, waaronder cafeïne, die de cellen van de maag stimuleren om maagzuur aan te maken. En teveel maagzuur kan maagklachten veroorzaken. Maar ze ontdekten ook dat er wel een specifieke stof is die de aanmaak van maagzuur blokkeert. Deze stof, genaamd N-methylpyridium (NMP), komt alleen in gebrande koffiebonnen voor. Hoe donkerder gebrand de koffie, hoe meer NMP erin zit. Je kunt dus beter een paar kopjes sterke espresso drinken dan een slobberbak van licht gebrande koffiebonen om maagpijn te voorkomen. De onderzoekers willen nu ‘maagvriendelijke’ koffie ontwikkelen, speciaal voor de tientallen miljoenen mensen die vanwege hun zwakke maag niet van een kopje koffie kunnen genieten.

Lang leve de nanodeeltjes. Stop ze in een zonnebrandmiddel en je bent onzichtbaar beschermd tegen UV-straling. Zodat je met je mooie bruine huid kunt pronken, zonder die vervelende witte vlekken van een sunblock. Volgens Australisch onderzoek loop je dan wel kans dat de nanodeeltjes reactieve zuurstofmoleculen gaan vormen, ook wel bekend als vrije radicalen. En die zijn niet zonder gevaar. Over de nanodeeltjes zelf zijn de meningen trouwens ook verdeeld. Misschien vormen die ook wel een gevaar voor je gezondheid. Lees meer op Noorderlicht en op Kennislink.