Sommige mensen worden dik, andere blijven slank. Waar ligt dat aan? Er spelen drie factoren mee: erfelijkheid, eten en energieverbruik. Over die erfelijkheid wordt steeds meer bekend. Er is niet één dikheidsgen, maar een heleboel verschillende, die allemaal een klein beetje invloed hebben (of soms behoorlijk veel). Epidemiologen uit Cambridge (GB) gebruikten een lijst van twaalf plekken in het DNA waar steeds één letter het verschil maakt. Op die schaal van aanleg voor overgewicht kun je dus maximaal twaalf punten scoren. Ze keken naar de scores van ruim twintigduizend mensen en zagen dat iedere punt gemiddeld 445 gram toevoegde.

Beweging was ook belangrijk, schrijven ze in PLoS Medicine. Hoe meer iemand dagelijks bewoog, hoe minder extra gewicht hij mee hoefde te torsen. Mensen met de sterkste genetische aanleg (12 punten) die bij de actiefste 25 procent hoorden, waren gemiddeld zelfs iets slanker dan mensen met minder dikmakende genen uit de minst actieve 25 procent. Hoe meer aanleg voor overgewicht, hoe groter het effect van beweging, concluderen ze. Eigenlijk wisten we dat al.

Is te dik zijn dus toch eigen schuld dikke bult? Het is maar hoe je het bekijkt. De aanleg om te willen bewegen zit namelijk ook voor een deel in de genen. Biologen van de University of California doen sinds 1993 een langdurige muizenproef die dit goed aantoont. Het team van Theodore Garland Jr. selecteert nu al tegen de vijftig generaties lang steeds de muizen die uit zichzelf het meeste rondjes lopen in een tredmolen. De zo gefokte hyperactieve ‘loopmuizen’ maken gemiddeld 2,85 keer zo veel meters als gewone labmuizen. En zijn trouwens ook slanker. Genen hebben dus veel invloed op de activiteit. Of met andere woorden: als je pech hebt, zit luiheid ook nog in je genen. Daar kun je zelf niets aan doen, toch?

Dieren kunnen soms heel nuttig zijn bij het opsporen van stoffen. Denk maar aan drugshonden, of de kanaries die mijnwerkers vroeger mee naar beneden namen omdat deze diertjes snel het loodje leggen wanneer er schadelijk gas in de lucht zit. Een stel Chinese wetenschappers heeft nu een heel ander soort dieren weten te trainen als levende geursensor: muizen. Ze leerden een zestal beestjes om vogelpoep van dieren met vogelgriep te onderscheiden van gezonde vogelpoep. Hiervoor trainden ze de muizen met behulp van een y-vormige buis, waarbij de onderzoekers steeds in de ene arm van de buis gewone vogelpoep en in de andere arm grieppoep legden. Als de muizen voor de grieppoep kozen, kregen ze een beloning. Zo leerden ze al snel om aan te geven wanneer vogelpoep de griep bevatte. Erg bijzonder was de beloning die de muizen kregen trouwens niet: het ging simpelweg om water. Wat de muizen waarschijnlijk niet erg bruikbaar maakt om in te zetten als griepdetectors bij een eendenvijver.

Wat hebben een schol en een zwaardvis gemeen? Je kunt ze wel eens op dezelfde menukaart zien staan, inderdaad, maar er zijn veel meer overeenkomsten. Sterker nog: het zijn neven.

Op grond van hun uiterlijk had niemand het verwacht, maar nu ze het DNA van de zwaardvis en zijn naaste verwanten, de zeilvissen, hebben bekeken, weten moleculair biologen dat deze supersnelle jagers veel dichter bij de platvissen staan dan bij de tonijnen.

DNA is stukken betrouwbaarder in het onthullen van verwantschap dan het vergelijken van vormen, zoals vroeger gebeurde. Lees meer over deze verrassende ontdekking bij Noorderlicht.

Onderstaand filmpje heb ik al eens eerder laten zien, maar ik kan het niet laten. Daarvoor zijn zwaarvissen in actie gewoon te mooi.

In Dikika, Ethiopië, zijn twee fossiele botten van hoefdieren gevonden met beschadigingen die eigenlijk alleen maar met bewust gehanteerde stenen werktuigen kunnen zijn gemaakt. Bijzonder, want de aardlaag waaruit de botten komen is 3,4 miljoen jaar oud, meldt een internationaal team in Nature. Daarmee is dit bewijs voor werktuigengebruik 800.000 jaar ouder dan het vorige record, dat trouwens ook uit Ethiopië kwam.

Wie was de dader? De onderzoekers zijn er zelf van overtuigd dat dit het werk is van Australopithecus afarensis, een vroege menssoort waarvan in de jaren zeventig van de vorige eeuw een skelet werd gevonden, dat wereldberoemd werd als 'Lucy' (of het echt een vrouw was, wordt overigens betwist). Lucy en het later gevonden kind 'Selam' leefden namelijk in dezelfde periode, op dezelfde plek. Het is waarschijnlijker dat ze aas eten dan dat het jagers op groot wild waren.

Is het raar dat aapmensen stenen werktuigen gebruikten? Tja, niet echt. Chimpansees en zelfs Zuid-Amerikaanse apen (video) gebruiken stenen om noten open te hameren en de door mensen opgevoedde bonobo Kanzi heeft zelfs van een antropoloog geleerd hoe hij zelf scherpe stenen werktuigen kan maken (video). Alleen gebruikte hij die niet om vlees van botten te snijden, maar om een touw door te snijden waaraan een kist bananen hing.

Mensapen kunnen veel begrijpen en ook van alles duidelijk maken. Het meest aansprekende voorbeeld is de bonobo Kanzi, die niet alleen mensentaal snapt en heel veel symbolen gebruikt, maar ook in zijn eigen taal met soortgenoten en verzorgers kan praten. Vergeleken bij die vermogens is het nogal mager wat nu in het nieuws komt: orang-oetans gebruiken gebaren om mee te communiceren. Onderzoekers hebben de notities van 20 jaar observatie doorgeplozen en 18 gevallen gevonden van wat zij pantomime noemen: doen alsof je iets doet, bijvoorbeeld met een stok op een kokosnoot slaan om een mens te vragen het ding met z'n kapmes te openen (filmpje). Of naspelen hoe een verzorger een week geleden je wond behandelde met plantensap.

De waarnemingen zijn gedaan in een rehabilitatiecentrum waar orang-oetans leren zelf hun kostje in het bos bij elkaar te scharrelen. Dus niet bij echt wilde apen, zoals sommige media melden. Het blijft dan ook de vraag of wilde orang-oetans ook zo met elkaar communiceren. Misschien hebben ze dit gedrag van mensen overgenomen. Of misschien, suggereren onderzoekers Anne Russon en Kristin Andrews in Biology Letters, gebruiken ze deze vorm van communicatie wel alleen omdat mensen zo slecht zijn in het oppikken van de signalen die de dieren onderling gebruiken.

Het is natuurlijk echt iets voor de komkommertijd, maar dat maakt het nog niet minder leuk: lijstjes, foto's en video's van de gevaarlijkste, de meest giftige, de snelste, de mooiste of de lelijkste dieren. De mooiste doorzichtige dieren. De vreemdste bedreigde dieren. De bizarste paringsrituelen. En zo voort. Soms zijn het objectieve lijstjes. Welk dier het sterkste gif heeft (voor mensen, neem ik aan), dat kun je ten koste van veel proefdieren nog wel min of meer meten. Of hoeveel doden er vallen, da's te tellen. Maar wat moeten we met de mooiste en de lelijkste? Zoiets is een kwestie van smaak. En smaken verschillen. Zo ben ik hevig ontstemd dat één van mijn favoriete beesten in de top tien van lelijkerds van de New York Times is gezet. De sterneusmol is toch prachtig? En ook niet eerlijk, de blobvis is in zijn eigen omgeving, diep in zee, vast veel mooier dan hier op dit plaatje. Hij heeft trouwens wel reden om zo ongelukkig te kijken, want zijn soort dreigt te verdwijnen door overbevissing. Terwijl het de vissers niet eens om deze vis gaat.

Vorig jaar hadden ze de dodo-polder, die na een week jammerlijk onder water kwam te staan. Dit jaar komen Kenneth Rijsdijk en zijn team naar Mauritius om een nieuwe constructie in te zetten: de dodo-ark. Wat dat precies is, kan ik niet opmaken uit het weblog dat de onderzoekers bijhouden, maar ik stel me zo voor dat het een gigantische schep is. Die dan in één keer een enorme hap grond neemt uit het drassige gebied waar de vierduizend jaar oude resten van tienduizenden dodo's, schildpadden en allerlei andere beesten begraven liggen.

Zal dat lukken, en komt er nu eindelijk een compleet dodoskelet boven? Als je daar nieuwsgierig naar bent, kun je deze maand dagelijks het weblog bezoeken. Of je maakt het jezelf makkelijk en volgt @dodoexpeditie op Twitter. Waar trouwens net gemeld wordt dat het eerste dodobot van dit jaar is gevonden.

Zou het niet fantastisch zijn als je groen was, zodat je zonne-energie kon oogsten? Gewoon de hele dag in de zon zitten en niet hoeven eten, omdat je je eigen voedsel maakt uit je eigen afval. Er bestaat een slak die dicht in de buurt komt van dit ideaal, maar dat is oud nieuws. Nieuw is de ontdekking dat er ook een gewerveld dier is dat eencellige algen in zijn eigen cellen kweekt en op die manier zonne-energie kan oogsten: de gevlekte salamander.

Aan volwassen salamanders is niets bijzonders te zien, maar embryo's bevatten duidelijk groene puntjes. Het rare is, dat deze beestjes al meer dan dertig jaar bestudeerd worden, en dat hun relatie met de algen daarbij centraal staat. Maar blijkbaar was het voor de onderzoekers zó ongelofelijk dat er algen in de salamandercellen zouden voorkomen, dat ze het al die tijd over het hoofd gezien hebben. De Canadese bioloog Ryan Kerney zag het wel.

"We streefden ernaar de waarheid uit te drukken in artistieke termen, en zo de schoonheid in wetenschap te zoeken'. Zo licht Dharmendra Modha zijn recente paper in PNAS toe op zijn eigen blog. Het gaat misschien net iets te ver om te zeggen dat je de diagrammen van Modha en zijn collega Singh bij wijze van schilderij aan de muur kunt hangen, maar ze zien er inderdaad prachtig uit (zie foto).

Maar het was de Indiers niet alleen om de schoonheid te doen. Hun creatieve uitspatting was bedoeld om het netwerk van verbindingen in het apenbrein beter in beeld te brengen dan ooit. Van groot belang om beter inzicht te krijgen in de complexiteit en werking van de hersenen. Het netwerk blijkt een zeer geintegreerde kern te bevatten "die wel eens ten grondslag zou kunnen liggen aan hogere cognitie en het bewustzijn", denken de onderzoekers. Die kern zou zelfs wel eens "de sleutel kunnen bevatten voor de eeuwenoude vraag hoe het brein de geest voortbrengt".

Een apengeest, dan dan weer wel. En het blijft natuurlijk voorlopig allemaal speculatie. Maar wie zich wil laven aan de mooie plaatjes, kan de 50MB grote powerpoint-presentatie van Modha downloaden.

Stel je voor: een artikel over de intelligentie van octopussen, geschreven vlak na afloop van het WK voetbal 2010. Zonder een enkele referentie aan octopus Paul. Precies, ondenkbaar. Maar niet in de VS. Daar schreef het altijd lezenswaardige Seed Magazine (slogan: Science is culture) gisteren over de wonderbaarlijke vermogens van octopussen, zonder zelfs maar een hint naar Paul's voorspellingen. Voetbal leeft gewoon niet bij de Amerikanen, zoveel is duidelijk.

Ondertussen kan elke octopus iets waar het opvissen van een steen uit een bak met water bij verbleekt. Zet ze in een watertank, laat elke dag twee identiek geklede mannen langskomen, laat de ene man ze elke dag te eten geven, en de andere ze elke dag met een stok in hun lichaam poken, en zie: na twee weken kunnen de octopussen een feilloos onderscheid maken tussen de twee mannen.

Hoe ze dat doen? Dat is nog gissen, maar bekend is wel dat octopussen niet alleen honderden miljoenen zenuwcellen in hun hoofd hebben, maar nog veel meer in hun tentakels. Hun zenuwstelsel verschilt dus radicaal van het onze. Het dus maar de vraag of we onze definitie van intelligentie zomaar los kunnen laten op deze dieren. Zou octopus Paul dan gebruikmaken van onvermoede vermogens? Ik hou het voorlopig op een flinke dosis geluk.

Het Britse onderzoeksschip RRS James Cook is teruggekeerd van een missie naar het noordelijke deel van de Atlantische Oceaan. De onbemande duikboot Isis voer driehonderd uur lang op dieptes van zevenhonderd tot 3600 meter en haalde meer dan tien mogelijke nieuwe soorten diepzeewormen, zeekomkommers en kwallen omhoog. Drie nieuwe varianten van de wormensoort Enteropneust acorn, die de onderzoekers in de dieptes van het noordelijke deel van de Atlantische Oceaan aantroffen, behoort tot een groep diersoorten die mogelijk de ontbrekende schakel zijn tussen gewervelde en ongewervelde diersoorten. Bekijk het hele fotoverslag op Noorderlicht.

Bepaalde diersoorten weten zich heel goed aan te passen aan extreme klimaten. Neem de woestijnvleermuis Pipistrellus kuhli. Dit dier overleeft in zeer droge en hete woestijngebieden. En dat is opmerkelijk, vinden Israëlische onderzoekers, want een vleermuis raakt normaal als hij vliegt snel zweetvocht kwijt via zijn grote onbedekte vleugels. Maar daar heeft de woestijnvleermuis iets op gevonden.

De onderzoekers kwamen erachter dat het dier water kan vasthouden door de vetsamenstelling van zijn huid te veranderen. Hierdoor verliest hij in totaal maar tachtig procent van het water dat andere vleermuissoorten kwijtraken, die niet in de woestijn leven. De onderzoekers presenteerden hun onderzoeksresultaten deze week op de jaarlijkse bijeenkomst van de Society for Experimental Biology in Praag. Op basis van hun ontdekking willen ze meer vleermuissoorten gaan bestuderen, om er precies achter te komen hoe deze dieren reageren op klimaatverandering.

Een looprobot bouwen die goed in balans blijft is al lastig genoeg. Maar nu willen Duitse onderzoekers een vierbenige robot ontwikkelen die gewoon door kan blijven lopen als hij onderweg een been kwijtraakt. Maar hoe doe je dat? Daarvoor keken ze de truc af van driepotige honden, die hun loopgang na een amputatie gewoon aanpassen. De onderzoekers trommelden een aantal driepotige honden op en lieten ze op een lopende band rennen, terwijl elk detail van de beweging door hogesnelheidscamera’s werd vastgelegd. Dat vergeleken ze vervolgens met het bewegingspatroon van vierpotige honden, om te zien hoe de dieren hun loopgang aanpassen wanneer ze een poot kwijtraken. De resultaten worden vandaag gepresenteerd op de jaarlijkse bijeenkomst van de Society for Experimental Biology in Praag. Lees verder over driepotige honden en looprobots op Noorderlog.

Van Nobelprijswinnaars verwacht je natuurlijk niets dan topwetenschap. De voordracht die Luc Montagnier vanmorgen hield was wat dat betreft nogal verrassend. Hij won in 2008 een deel van de Nobelprijs voor de geneeskunde wegens het ontdekken van hiv, het aidsvirus, wat toen al 25 jaar geleden was. Volgens sommigen heeft hij sindsdien 'alleen maar onzin uitgekraamd', en na zijn praatje van vandaag, voor een zaal vol jonge onderzoekers in Lindau, snap ik waar dat idee vandaan komt. 

Montagnier vertelde over zijn onderzoek aan water. Als je daar een micro-organisme in hebt zitten, en je filtert dat eruit met een heel fijn filter, en je maakt vervolgens al schuddend verdunning na verdunning, dan zie je volgens hem bij de concentraties van 10^-8 tot 10^-11 (homeopathische verdunningen dus) laagfrequente elektromagnetische signalen van 7 tot 100 Hertz. Dat zouden een soort afdrukken van het DNA van het micro-organisme in het water zijn, die zelfs genoeg informatie bevatten om het organisme opnieuw te laten ontstaan! Deze claims gaan nog een stuk verder dan wat homeopaten beweren. Ik kan welgeteld 2 wetenschappelijke publicaties hierover vinden van Montagnier, en die staan in een op z'n zachtst gezegd dubieus tijdschrift. Er mankeert nogal wat aan. Merkwaardig dat deze man een Nobelprijs op zak heeft en merkwaardig dat een zaal vol wetenschappers rustig blijft zitten bij zo'n dubieus verhaal. Vragen stellen mocht trouwens niet.

Ga je deze vakantie naar Madrid, blijf dan een beetje uit de buurt van de lokale duiven. Volgens onderzoekers van het Animal Health Research Center uit de Spaanse hoofdstad zitten de beestjes daar namelijk vol vervelende bacteriën. Waar je flink ziek van kunt worden. In het dierkundig vakblad Acta Veterinaria Scandinavica schrijven de Spanjaarden deze week hoe ze met pistoolnetten 118 duiven vingen en bloed en darminhoud onderzochten. Bij meer dan de helft van de vogels troffen ze Chlamydophila psittaci of Campylobacter jejuni bacteriën aan. De duiven zelf waren kerngezond, maar mensen kunnen er goed ziek van worden. Van de Chlamydophila kun je de ‘papegaaienziekte’ krijgen, met griepverschijnselen of zelfs longontsteking. Ook de Campylobacter is geen fijne jongen: die leidt tot acute diarree, darmkrampen en koorts. Onderzoeksleider Fernando Esperón spreekt dan ook over een gezondheidsrisico - in ieder geval voor wat betreft de straten van Madrid. Ons advies: ook met de duiven op de dam kun je maar beter voorzichtig zijn.