Wannneer begon de mens heel slimme dingen te doen, zoals geavanceerd gereedschap maken? Stenen schrapers enzo waren er al miljoenen jaren geleden, voor de moderne mens op het toneel verscheen. Maar zoiets als een houten stok met een pijlpunt eraan, weg te schieten met een boog? Tot nu toe leek dat niet eerder dan zo'n 40.000 jaar geleden uitgevonden te zijn. Maar Marlize Lombard van de universiteit van Witwatersrand in Johannesburg (Zuid-Afrika) meent dat dit moment minstens 64.000 jaar geleden al was aangebroken. Ze is gespecialiseerd in het onderzoek naar gebruikssporen op oeroud gereedschap. Krasjes enzo, maar ook bloed- en botresten. In het vakblad Antiquity presenteert ze met collega's een serie stenen punten, die ze gevonden hebben in de Sibudu-grot in Zuid-Afrika.

Ze zijn dus 64.000 jaar oud. En uit de minuscule bloedsporen en stukjes bot op die oude stenen die ze onder de microscoop kon ontwaren, leidt ze af hoe deze punten dieren hebben geraakt. Ook vond ze sporen van plantaardige lijm, waarmee ze aan een houten steel bevestigd moeten zijn geweest. Uit het geheel trekt ze de conclusie dat het geen speerpunten, maar pijlpunten zijn, afgeschoten met een boog. Lees er meer over op de site van de BBC. Nu maar kijken of collega's haar argumenten overtuigend genoeg vinden.

In Dikika, Ethiopië, zijn twee fossiele botten van hoefdieren gevonden met beschadigingen die eigenlijk alleen maar met bewust gehanteerde stenen werktuigen kunnen zijn gemaakt. Bijzonder, want de aardlaag waaruit de botten komen is 3,4 miljoen jaar oud, meldt een internationaal team in Nature. Daarmee is dit bewijs voor werktuigengebruik 800.000 jaar ouder dan het vorige record, dat trouwens ook uit Ethiopië kwam.

Wie was de dader? De onderzoekers zijn er zelf van overtuigd dat dit het werk is van Australopithecus afarensis, een vroege menssoort waarvan in de jaren zeventig van de vorige eeuw een skelet werd gevonden, dat wereldberoemd werd als 'Lucy' (of het echt een vrouw was, wordt overigens betwist). Lucy en het later gevonden kind 'Selam' leefden namelijk in dezelfde periode, op dezelfde plek. Het is waarschijnlijker dat ze aas eten dan dat het jagers op groot wild waren.

Is het raar dat aapmensen stenen werktuigen gebruikten? Tja, niet echt. Chimpansees en zelfs Zuid-Amerikaanse apen (video) gebruiken stenen om noten open te hameren en de door mensen opgevoedde bonobo Kanzi heeft zelfs van een antropoloog geleerd hoe hij zelf scherpe stenen werktuigen kan maken (video). Alleen gebruikte hij die niet om vlees van botten te snijden, maar om een touw door te snijden waaraan een kist bananen hing.

Het verhaal over hoe onze soort de wereld veroverde is nog lang niet af. Nu blijkt bijvoorbeeld dat er minimaal 67.000 jaar geleden al mensen leefden op het Filippijnse eiland Luzon, dat ook toen een eiland was. Het bewijs: een voetbotje van enkele centimeters groot, gevonden in een grot. Het is ruim 20.000 jaar ouder dan het vorige oudste botje dat op de eilandengroep is aangetroffen. Lees er meer over bij Physorg.com of in het Journal of Human Evolution, waarin de vondst wetenschappelijk wordt beschreven. Als er zo vroeg al mensen waren, dan moeten ze daar bijna wel via vaartuigen zijn gekomen. En waren het wel moderne mensen? Dat staat niet vast. Op het Indonesische eiland Flores waren immers ook al meer dan een miljoen jaar geleden mensen van een eerdere soort geland, die evolueerden tot de kleine Homo floresiensis. Dichterbij, op Kreta, zijn eveneens werktuigen gevonden van meer dan 200.000 jaar oud. Maar geen botten of schedels.

Ik heb me trouwens door paleontoloog John de Vos laten vertellen dat hij een plek op de Filippijnen kent waar werktuigen van minstens een half miljoen jaar oud in de grond zitten, die dus zeker niet door moderne mensen gemaakt kunnen zijn. Helaas zijn ook daar nog geen mensenbotten gevonden, en als je die niet hebt, 'gelooft niemand je'. Geld voor uitgebreide opgravingen is er vooralsnog niet. Wordt vervolgd.

De Chinese muur staat al 600 jaar recht overeind. Onkruid kan zich er niet op vestigen en zelfs een zware aardbeving is niet genoeg om dit eeuwenoude bouwwerk met de grond gelijk te maken. Het geheime ingrediënt? Plakkerige rijst. 

Samen met kalk vormt plakkerige rijst het hoofdingrediënt voor het ijzersterke cement dat de Chinese muur nog steeds bij elkaar houdt. Chinese onderzoekers ontdekten welk bestanddeel in de rijst daar verantwoordelijk voor is: het zetmeel amylopectine. Door het zetmeel wordt het cement sterker, stabieler en is het beter in staat water te weren dan kalkcement.

Volgens de onderzoekers was de ontwikkeling van dit cement de grootste technologische innovatie tijdens de Ming-dynastie van China, zo’n 600 jaar geleden. Het goedje werd waarschijnlijk gebruikt voor de bouw van tempels, graftombes, bruggen en muren. Maar er was in die tijd ook kritiek. De keizers eisten de rijst namelijk op van de lokale bevolking.

De succesformule van de Ikea komt niet uit Zweden en is een stuk ouder dan we dachten. Z’n 2600 jaar geleden gebruikten mensen in het zuiden van Italië al doe-het-zelf-pakketten om gebouwen snel en goedkoop in elkaar zetten. Tenminste, dat denken de archeologen die in het gebied honderd stukken van een tempel uit de zesde eeuw voor Christus hebben gevonden.

Elk stuk is gegraveerd met symbolen en cijfers die de bouwer wegwijs moesten maken. Zo was iedere steen omgedoopt tot mannetje of vrouwtje en stond beschreven hoe ze precies in elkaar pasten. Waarom de mensen voor deze Ikea-achtige manier van bouwen kozen is niet helemaal duidelijk, maar de archeologen speculeren er wel op los.

In de achtste eeuw voor Christus vestigden veel handelaren en kolonisten uit het oude Griekenland zich in het zuiden van Italië. Daar richtten ze een hele reeks aan steden op en het gebied gaat uiteindelijk de geschiedenis in als Groot-Griekenland. De onderzoekers denken dat de oorspronkelijke bewoners van het gebied, en dan voornamelijk de adelen, verzot waren op de Griekse bouwstijl. Het was waarschijnlijk zo populair dat er maar een manier was om aan de grote vraag te voldoen: het ontwikkelen van doe-het-zelf-paketten.

De antropoloog Charles Spencer van het American Museum of Natural History in New York heeft zich verdiept in het ontstaan van staten. Alle samenlevingen zijn begonnen als groepen van gelijke mensen, stellen theoretici, waarna er stamhoofden opstonden die persoonlijke alle besluiten namen. Bij een te groot gebied kan dat niet meer. Er kunnen dan twee dingen gebeuren, schrijft Spencer in PNAS. Het gecontroleerde gebied krimpt weer óf er ontstaat zoiets als een staat, met een machtsstructuur die uit meerdere mensen bestaat.

De staat is zo op meerdere plaatsen onafhankelijk uitgevonden. Spencer zet bewijzen op een rij van zes antieke beschavingen: in de Oaxaca-vallei in Midden-Amerika, Peru, Egypte, Mesopotamië, de Indus-vallei en in China. Steeds bleek het ontstaan van een systeem dat je een staat zou kunnen noemen, samen te gaan met gebiedsuitbreiding. Of in ieder geval waren er geen bewijzen tégen de stelling dat een staat ontstaat zodra de grenzen meer dan een halve dagreis van het machtscentrum lagen. Daar danken we dus de bureaucratie aan. Maar wacht eens even… grenzen zijn nu zelfs in het grootste land minder dan een dagreis weg. Dus nu kunnen we de bureaucratie wel weer opheffen, toch?

Het is wat mij betreft het wetenschapsnieuws van de maand: uit DNA van een enkel vingerkootje, gevonden in een zuid-Siberische grot, heeft een groep onderzoekers een onbekende mensensoort geïdentificeerd. Die moet zo'n 40 duizend jaar geleden nog hebben geleefd. Zijn mitochondriaal DNA verraadt dat hij ongeveer een miljoen jaar geleden afgesplitst is van onze stamboom.

Hoe zag deze aapmens eruit? Dat is uit dit DNA niet op te maken, en uit het botje ook niet. Alle ruimte voor speculatie dus. Daarom verbaast het me dat nog niemand (voor zover ik weet) heeft geopperd dat dit het eerste botje van de Verschrikkelijke Sneeuwman zou kunnen zijn dat ooit is gevonden. Er zijn altijd veel verhalen geweest over grote, harige aapmensen in koude gebieden. De yeti in de Himalaya, de bigfoot in Canada, je hebt er vast van gehoord. Tot nu toe is er geen hard bewijs dat ze bestaan, of ooit hebben bestaan. Maar je weet maar nooit. Een soort die zo lang geleden van ons is afgesplitst, zal vast geen kleren hebben gedragen. Voor een leven in de kou kun je maar beter groot en harig zijn. En als je bijna een miljoen jaar naast de rest van de mensheid hebt gestaan, kunnen die laatste 40 duizend jaar er toch ook nog wel bij? Leve de yeti!

Er liepen veertigduizend jaar geleden meer soorten mensen rond op aarde dan gedacht. Wetenschappers meenden heel lang dat rond die tijd de meeste mensachtigen waren uitgestorven. Wel leefden de eerste ‘moderne’ mensen toen nog een poosje zij-aan-zij met neanderthalers. Dit idee werd een paar jaar geleden op z’n kop gezet door de ontdekking van de ‘hobbit’. In een grot in Flores werden skeletten van een kleine mensachtige gevonden die in dezelfde tijd als de eerste moderne mensen leefde. En nu komt er nóg een mens bij. In een grot in het zuiden van Siberië zijn namelijk resten gevonden van een mensachtige van veertigduizend jaar oud. Het was alleen een vingerkootje. Maar door het DNA uit dat vingerkootje te analyseren, hebben wetenschappers kunnen bewijzen dat deze vinger van een heel ander soort mensachtige dan de neanderthalers of moderne mensen is.

Lees meer op Noorderlicht.

Twee jonge paleontologen hebben in Mongolië een nieuw soort vleesetende dino ontdekt. Het dier is familie van de welbekende Velociraptor, die in de Jurrasic Park films graag op mensen joeg. In het onderstaande filmpje legt een van de onderzoekers uit hoe ze de vondst deden. Het recept: dwaal door de woestijn, tot je bij toeval een klauw van een dinosaurus uit de grond ziet steken. 

Nog niet zo lang geleden liepen er op allerlei plaatsen op aarde nog reuzenvogels rond. Australië heeft nu de emoe en de casuaris, maar had tot twintigduizend jaar geleden ook nog een hele groep 'thunderbrids', sommige waarschijnlijk vleesetend. Op Nieuw-Zeeland reikten de moa's tot ruim drie meter hoog, tot mensen ze uitroeiden, zo'n 700 jaar geleden. Madagaskar had olifantsvogels van een halve ton, die eieren legden met een inhoud van 8 liter. Ook die zijn weg, waarschijnlijk sinds minder dan duizend jaar. Maar hun eieren zijn er nog.

Dat ze meestal gebroken zijn, is niet erg. Uit stukken eierschaal is van alles af te leiden over de vogels, bijvoorbeeld wat ze aten en in welk klimaat ze leefden. Nu is daar iets heel belangrijks bijgekomen. Een internationale groep wetenschappers heeft DNA uit stukjes eierschaal weten te halen. Daarmee hebben ze allereerst kunnen vaststellen van welke soort die eieren zijn. Maar waarschijnlijk kan er veel meer. Lees erover op Noorderlicht: Reuzenvogel-DNA uit eierschalen.

Wanneer leerden onze voorouders symbolen gebruiken? De oudste bekende rotstekeningen zijn gevonden in een grot in Namibië. Ze zijn ongeveer 25.000 jaar oud. Maar prehistorische mensen leerden waarschijnlijk al veel eerder ‘schrijven’, door in voorwerpen te krassen. Wetenschappers hebben nu in Zuid-Afrika kleurrijke eierschalen opgegraven met daarop misschien wel de oudste door mensen gemaakte symbolische tekeningen ooit. Ze bevatten patronen bestaand uit regelmatige strepen. Sommige oudheidsdeskundigen denken dat patronen als deze werden gebruikt als communicatiemiddel. De gegraveerde resten van struisvogeleieren zijn zo’n 60.000 jaar oud. Flink ouder dan de oudste rotstekeningen dus. En er zijn tot nu toe maarliefst 270 van zulke eierschalen gevonden; genoeg om nog een poosje verder onderzoek aan te doen.

Wat doet deze slang in dit dinosaurusnest? Kwam hij voor de eieren of voor de angstig kijkende dinobaby? Een internationaal onderzoeksteam ontdekte dit prehistorische tafereel, door de tijd gevangen, in een gefossiliseerd dinosaurusnest. De 3,5 meter lange oerslang lag in het nest met zijn lange lichaam om een opengebarsten ei heen gekruld. Daarnaast lagen de resten van de 0,5 meter lange dinobaby, die waarschijnlijk net uit het ei was gekropen. Maar hoe is dit ‘bevroren’ tijdsbeeld ontstaan? Lees verder op Noorderlog.

In de Olduvai Kloof (Tanzania) zijn de 1,84 miljoen jaar oude resten van een uitgestorven krokodil gevonden die mensen at - dat bewijzen even oude mensenbotten met bijtsporen (of misschien moet ik mensachtigen zeggen, want de moderne mens bestond toen nog niet). Het beest kon tot 7,5 meter lang worden en is Crocodylus anthropophagus genoemd: mensenetende krokodil. Het horrorbeest had een soort driehoekige hoorns over zijn oren en een wat smallere snuit dan de nu nog bestaande Nijlkrokodil. Dat hielp onderzoekers vast te stellen dat de bijtsporen van deze uitgestorven krokodil waren, vertellen ze aan New Scientist. De beschrijving van de nieuwe krokodil staat in het vakblad PLoS One, met allerlei plaatjes. Waarom het beest is uitgestorven, blijft onduidelijk. Misschien hadden onze voorouders genoeg van de klappende kaken en hebben ze deze menseneter uitgeroeid. Op dit plaatje zie je trouwens de grootste soort krokodil die nu nog bestaat: de zoutwaterkrokodil, ook geen lieverdje. Ik kwam 'm tegen in Australië.

Wanneer kozen mensen voor het eerst het ruime sop? Van de vroegste houten boten of vlotten is niets meer terug te vinden. Maar het moet haast wel meer dan 50.000 jaar geleden zijn, want zo lang leven er al mensen in Australië. Maar nu zijn er aanwijzingen dat er al veel eerder zeevaarders waren. Op Kreta hebben Griekse en Amerikaanse archeologen de afgelopen twee zomers stenen vuistbijlen en andere werktuigen gevonden in gesteente dat tussen de 130.000 en 190.000 jaar geleden voor het laatst het daglicht heeft gezien. Afgaand op de vorm van het gereedschap schat onderzoeker Thomas Strasser dat het zelfs wel 700.000 jaar oud kan zijn, meldt The New York Times in een boeiend artikel.

Kreta is al meer dan vijf miljoen jaar een eiland, dus lopend kunnen de makers van de werktuigen er niet gekomen zijn. Ze moeten over zee gereisd hebben. En niet een enkel keertje bij toeval, gezien het aantal vondsten: meer dan 2000. Ze moeten boten of vlotten gebruikt hebben. Maar wie waren 'ze'? Moderne mensen, of een eerdere soort? De onderzoekers staan voor een raadsel. Verder onderzoek kan daar meer duidelijkheid in brengen. Nu maar hopen dat de Grieken daar nog geld voor hebben.