Kilometers naaldbomen scheren langs het raam van de trein. Ze typeren de hoge zandgronden van de Veluwe, het gebied dat ik doorkruis. Het is het eerste moment tijdens mijn treinreis van Amsterdam naar Groningen dat ik veilig ben, mochten de dijken aan de Nederlandse kust het begeven.

Het huis in Amsterdam-West waar ik mijn reis begon, bevindt zich een halve meter boven NAP, niet hoog genoeg om droge voeten te houden bij vloed. Mijn eindbestemming, het universiteitsgebouw in Groningen waar hoogleraar landschapsgeschiedenis Theo Spek kantoor houdt, ligt op de uitloper van de Hondsrug en komt ongeveer zeven meter boven de Amsterdamse standaardmaat uit. ‘Een kilometer verder naar het noorden en je bevindt je weer onder zeeniveau,’ vertelt Spek als ik later tegenover hem zit. ‘De stad Groningen wordt een schiereiland , mocht Nederland echt blank komen te staan.’

Uiteraard beschermen de dijken ons tegen zo’n ramp. Een stijgende zeespiegel, maar ook een dalende bodem maken de taak van die dijken echter wel steeds zwaarder. ‘En dat wordt alleen maar erger, de laaggelegen delen van Nederland zakken dieper en dieper weg,’ zegt Spek. ‘De ergste delen, de veengebieden in het Lage Midden van Friesland en het Groene Hart in de Randstad, zullen in 2050 nog meer dan een halve meter lager liggen dan nu. Bodemdaling is een van de grote landschappelijke uitdagingen deze eeuw in Nederland.’

Luilekkerland
We eten een lunch in “Het land van Kokanje” in Groningen, tegenover het faculteitsgebouw. ‘Het dorp Kokengen in het Groene Hart is een verbastering van Kokanje, wat Luilekkerland betekent,’ vertelt Spek. ‘Dat was destijds al ironisch bedoeld: wonen en leven in de zompige veengebieden was zwaar.’ En de gestaag doorzettende bodemdaling houdt dat zo. Een gemeente als Gouda, ook in het Groene Hart, staat al jaren onder financieel toezicht van het rijk omdat het zoveel geld kwijt is om de effecten van bodemdaling tegen te gaan.

Spek legt uit: ‘Om te zorgen dat steden niet verzakken en om het platteland droog genoeg te houden voor landbouw, is Nederland een fijnmazig land geworden met sluizen, gemalen en slootjes die het grondwaterpeil kunstmatig op een halve meter onder het maaiveld houden. Maar het gevolg van zo’n kunstmatige grondwaterpeilverlaging is dat het veen dat boven het grondwater uit komt, verdroogt en verder inklinkt, waardoor het land lager komt te liggen. Dat leidt weer tot een te hoge grondwaterspiegel wat betekent dat er meer water weggepompt moet worden. Daardoor kom je in een vicieuze terecht die gemeenten ontzettend op kosten kan jagen.’ Daar bovenop komen dan ook nog eens de kosten van gebroken rioleringen en kabelbreuken in telefoon- en internetlijnen die door de verzakkingen zijn veroorzaakt.

Verzilting
Een andere kijk op landschapinrichting is daarom essentieel om bodemdaling een halt toe te roepen. ‘De Nederlandse landbouw is nog grotendeels gefocust op maximering van productie op de korte termijn, zonder de kosten van de effecten op de natuur op de lange termijn mee te nemen,’zegt de landschapshistoricus. Naast groeiende pomp- en afwateringskosten, is ook verzilting door bodemdaling een steeds groter wordende kostenpost. Hoe lager het land komt te liggen, hoe eerder het diepgelegen zoute water de oppervlakte bereikt, met gewasschade tot gevolg.

Er zijn volgens Spek twee mogelijke oplossingen. ‘De eerste is dat grote delen van het Groene Hart en het Lage Midden van Friesland worden omgevormd tot moerasgebieden met een hoge grondwaterstand. De landbouw zou dan verplaatst moeten worden naar plaatsen die daar simpelweg beter geschikt voor zijn,’ zegt hij. ‘Maar dat zou wel gaan betekenen dat een groter deel van ons voedsel niet meer in Nederland geproduceerd wordt, en dat eten duurder zal worden. Ook impliceert het dat het waardevolle Middeleeuwse cultuurlandschap dat het Groene Hart is, moet wijken. Al met al een onzalig en moeilijk haalbaar plan.’

Slappe grond
Een tweede oplossing ligt meer voor de hand: boeren vragen om het grondwaterpeil hoog te houden om vervolgens de gemiste inkomsten die daar door lagere productie uit voortvloeien te compenseren met Europees geld. ‘Vanaf 2013 komen er op Europees niveau mogelijkheden om de huidige subsidiestructuur voor boeren om te vormen naar een systeem waarbij inkomenssteun wordt gegeven in ruil voor maatschappelijke diensten. Daar valt ook het verstandiger omgaan met natuur, landschap en waterpeil onder. Zulk aangepast grondgebruik is een stap in de goede richting en je ziet dat een heel aantal boeren daar ook echt geïnteresseerd in zijn.’

Uiteraard geldt dat aangepaste grondgebruik niet alleen voor landbouwgebied, maar ook voor steden. ‘Het is belangrijk om ook als gemeente bewuster de locatie uit te kiezen waar je bouwt,’ vervolgt Spek. ‘Elk dorp zijn eigen industrieterreintje is esthetisch al geen goed idee, maar ook bodemdalingtechnisch niet.’Steeds vaker wordt er op de zwakste veengrond gebouwd omdat de goede sterke delen al vol zijn. Op dit moment liggen er plannen om 130 km2 woningen en 80 km2 bedrijven te bouwen op slappe grond, een kwart van de totale nieuwbouw. ‘Een tijdelijke oplossing is verhoging met zand, maar ook dat is duur. Bovendien zorgt het gewicht van het zand zelf ook weer voor verdere daling.’

‘We moeten naar een minder puur economische kijk op landbouw en stedenbouw,’ besluit Spek. ‘Zodra we andere waarden meenemen, dan is een cultuuromslag om bodemdaling aan te pakken haalbaar.’
 

Nederland van Boven: bodemschat of afvoerput, dinsdag 31 januari om 22.20 uur op Nederland 1.

Labyrint: Onze grond, woensdag 1 februari om 20.50 uur op Nederland 2

Dit artikel verschijnt ook op de wetenschapspagina's van de vpro gids.