Ik heb een grote wollen sjaal op mijn bureau gelegd als kussen. De rand van het bureau drukt tegen mijn borstbeen. Ik heb mijn ogen dicht maar ik voel me klaarwakker en nogal bewust van mijn omgeving. Een collega loopt langs mijn bureau. Op luide fluistertoon vraagt hij een andere collega wat er met mij aan de hand is. Ik zeg hem dat ik een dutje probeer te doen en leg mijn hoofd weer neer. De sjaal prikt.

Bill Clinton doet het, en ook Thomas Edison, Salvador Dali, Napoleon, Winston Churchill deden het: hazenslaapjes overdag. Presentator Robert ten Brink lukt het hardcore met zijn hoofd op tafel te slapen. Hij houdt dan zijn sleutelbos in de hand en wordt wakker wanneer die op de grond klettert.

Vijftien procent van de mensen tukt regelmatig in de tijd van de baas, vaak heimelijk. Want er rust nog steeds een taboe op. Slapen op het werk getuigt van luiheid en onproductiviteit, denken we.

‘Onzin’, vindt Matt Walker dat. Hij is slaaponderzoeker aan een lab in Berkeley, Californië, en deed onlangs een onderzoek naar het effect van dutjes op wat je daarna leert. Walker: ‘Je moet een dutje zien als het opschonen van je inbox.’ Hij liet zijn proefpersonen 90 minuten slapen en gaf ze daarna een taakje waarbij ze gezichten bij namen moesten leren. De dutters wisten later meer juiste combinaties op te noemen dan de mensen die wakker waren gebleven.

‘Wat er in feite gebeurt, is dat er informatie van de hippocampus, de plek waar herinneringen worden aangemaakt, wordt overgeschreven naar de prefrontale cortex, waar langetermijnherinneringen worden opgeslagen. Hierdoor wordt de hippocampus vrijgemaakt voor het aanmaken van nieuwe herinneringen. Als de inbox vrij is, kun je weer nieuwe mails ontvangen.’

Ik wil ook een opgeschoonde inbox. In het gebouw waar ik werk, schijnt een slaap- annex kolfruimte te zijn. Ik moet de sleutel ophalen bij de receptie. De sleutel is niet aanwezig, hij is uitgeleend aan een kolvende moeder. ‘Weet ik veel wie hier allemaal zogen’, zegt de receptioniste. Ik zeg dat ik niet zoog maar een dutje wil doen.

Als ik eindelijk de sleutel heb ga ik op zoek naar de ruimte. Het blijkt een klein hokje naast het kopieerapparaat. Er staat een bed met een bevlekte matras. Ik vraag me af of de vlekken kolf- of slaapgerelateerd zijn. Of gerelateerd aan andere dingen die je tijdens je slaap doet. In de ruimte is vers beddengoed, voordat je het bed gebruikt moet je het eerst zelf opmaken. Ook mag je niet met deodorant spuiten want dan gaat het brandalarm af.

Proud napper
Misschien moet ik proberen mijn dutjesschaamte naast me neer te leggen. Maar dan moet ik wel echt in slaap vallen. En dat hoeft niet 90 minuten te zijn, uit onderzoek is gebleken dat vijf minuten al heilzame effecten kan hebben. Ik besluit dat ik wel wat advies kan gebruiken en bel William Anthony, auteur van het boek ‘The Art of Napping’ en initiator van National Napping Day. Deze dutjesdag valt elk jaar op de dag nadat de klok een uur vooruit is gezet. Bill, zo mag ik hem noemen, is van mening dat de huidige crisis, en de vorige, veroorzaakt zijn door slaapgebrek. Zelf heeft hij een grote bank in zijn kantoor staan voor een dagelijkse Napportunity. Als hij er niet is maken zijn collega’s er gebruik van: ‘Free napping for everyone!’ Hij geeft me wat tips, want ‘napping is a skill’.

Om te beginnen moet ik mijn dutjesgedrag bij anderen aankondigen en het niet stiekem doen. ‘Je moet erachter staan, het is tenslotte gezond en het kost geen geld. Je moet veranderen in een ‘Proud napper’, stelt hij. De tweede tip is dat ik mijn ‘napnomic devices’ moet verzamelen. Bill verzint graag nieuwe woorden met het woord nap erin. Hij bedoelt dat ik dingen moet gebruiken die me helpen ontspannen. Dat kan van alles zijn, Bill zelf heeft een dekentje dat door de receptioniste gebreid is. De derde tip: controle over de napomgeving: je mag niet gestoord worden. Ten slotte moet je accepteren dat je even ‘groggy’ bent direct na de slaap.

In Nederland staat een vergelijkbare stoel op het NS-station van Maastricht. AlphaSphere, het bedrijf dat de stoel leverde, doet dat normaal vooral aan welnesscentra. Maar nu is hij vooral bestemd voor machinisten, die hebben vaak een onregelmatig werkpatroon. Volgens woordvoerder Meja van Zelst is de stoel zo populair dat andere werknemers er ook gebruik van maken.

Ries Simons, onderzoeker bij TNO, geeft dutjesadvies aan de machisten in de lucht, piloten. ‘Vooral vluchten vanuit de VS, waarbij de piloten tussen vier en zes ’s ochtends moeten vliegen, die zijn zwaar. Dat is het moment dat de biologische klok afdwingt dat je gaat slapen. Ik raad ze aan om een dutje van ongeveer veertig minuten te doen, terwijl de co-piloot het overneemt. Dan kunnen ze daarna weer twee uur vooruit en het vliegtuig net aan de grond krijgen.’ Simons heeft ook preventieve dutjes onderzocht, profilactische dutjes noemt hij dat. ‘Vooraf aan een nacht doorhalen is het verstandig om die middag een dutje te doen. Dan bouw je minder slaapschuld op.’

Zelf slaapt Simons nooit overdag.‘Dan blijf ik de hele dag duf. Sommige mensen hebben veel last van ‘slaap inertie’, en dan heb je dus niks aan zo’n middagdutje.’ Els van der Helm bevestigt de dufheid na slaap: ‘De prefrontale cortex, waarmee je dingen beslist en coördineert, is als laatste wakker. Dat merk je ’s ochtend ook. Meestal ben je anderhalf uur na ontwaken optimaal alert.’

David Dinges, slaaponderzoeker in Philidelphia, onderzocht 36 verschillende soorten dutjes. Ze varieerden in duur en tijdstip. Hij wil een belangrijk misverstand de wereld uit helpen. ‘Veel mensen denken dat je na de lunch een dutje moet doen, dat idee klopt niet. Het is niet de spijsvertering maar de biologische klok die je suf maakt. Wanneer je rond acht uur opstaat en om twaalf uur weer gaat slapen, is vier uur het natuurlijke midden. Het is dus beter om rond dat tijdstip een dutje te doen.’

Hoewel mijn dutjesexperiment tot nu toe verre van geslaagd is, besluit ik nog een poging te doen. Ik werk thuis, hier is de slaapplek toegankelijker. Ik laat de biologische klok zijn werk doen. Om half vijf begin ik wat wazig naar mijn scherm te staren, buiten is het al schemerig. Ik ga op mijn bed liggen, vol napnomic devices. Ik ruik mijn kussen en dekbed en val al snel in slaap.

Geen Madurodamslaap
Gerard Kerkhof, hoogleraar psychofysiologie aan de Universiteit van Amsterdam benadrukt dat een dutje geen ‘Madurodamversie’ van een gewone nacht slaap is. ‘De structuur van de slaap is anders. Dat hangt samen met de duur van je dutje, de mate van je slaperigheid en de stand van de wijzers van je biologische klok. Bij een gewone nacht slaap bestaat de eerste helft vooral uit diepe slaap en de tweede helft uit REM-slaap. Overdag is er meer REM slaap en minder diepe slaap. Het is juist gedurende je diepe slaap dat specifieke hormoonachtige stoffen worden afgebroken die je slaperig maken, dat gebeurt dus minder tijdens kortere slaap.’ Toch is Kerkhof pro dutjes. ‘Puur omdat de meeste mensen chronisch te weinig slapen. Dan kun je overdag je slaap aanvullen.’

David Dinges: ‘Er is een enorme mythe vorming rond mensen die zonder slaap kunnen. Margaret Thatcher bijvoorbeeld, die sliep vier uur per nacht. Maar vaak is dat gedrag nooit echt gedocumenteerd. Zonder slaap presteer je echt slechter. Ik weet bovendien zeker dat deze mensen in hun limo dutjes doen.’

Als ik wakker word is het zeven uur ’s avonds. Dat was niet helemaal de bedoeling. Ik moet nog boodschappen doen, koken, eten en heb om acht uur een afspraak. Maar ik heb wel een dutje gedaan. Sterker nog, ik mag vannacht zelfs slaapschuld maken.

Dit artikel verschijnt ook in de wetenchapsrubriek van de vpro gids.

Deze week begint het Groot Nationaal Onderzoek naar slaap. De onderzoekers willen weten of een drankje of koffie effect hebben op slaap; de resultaten worden later dit jaar bekendgemaakt bij Labyrint tv. Wil je meedoen, meld je dan aan.