Iedereen kent het wel, je moet een artikel of een recensie schrijven voor school of je werk. Of een tentamen of examen voorbereiden. Dat kun je op verschillende manieren aanpakken. Na het lezen direct beginnen met schrijven is de strategie die de meeste mensen toepassen, al is het vanwege tijdsgebrek.

Een nachtje er over slapen en pas de volgende dag beginnen zou volgens New York Times-columnist David Brooks een veel betere methode zijn, omdat je dan je onderbewustzijn de kans geeft haar bijdrage te leveren. Hij betoogt in Het Sociale Dier dat ons onderbewustzijn een veel krachtiger instrument is dan we in het dagelijks leven onderkennen.

Alweer een boek over de cognitieve revolutie?
Wat aanspreekt is niet zozeer het onderwerp an sich, de cognitieve revolutie is al sinds de jaren ’50 van de vorige eeuw aan de gang. Cognitiewetenschappers analyseren mentale processen met behulp van inzichten uit zowel kunstmatige intelligentie als psychologie, antropologie en neurowetenschap.

Maar Brooks is er in geslaagd om de huidige stand van zaken in dit vakgebied op een originele manier te presenteren. Zo’n 460 pagina’s beslaat de fictieve biografie van Harold en Erica, het vehikel om zijn ideeën aan de lezer te presenteren. Het boek neemt je mee in hun leven vanaf hun geboorte tot hun dood. Elke fase en elke gebeurtenis, van bijvoorbeeld het leren van een woordje als peuter, de eerste ontmoeting met de andere, tot gevoelens van rouw of berusting, gebruikt Brooks om ons een veelomvattend beeld van de werking van ons onderbewustzijn te geven.

Zweverig? Nee, hij refereert aan het werk van zo’n duizend(!) wetenschappers, waarvan het overgrote deel tot de canon van de wetenschap kunnen worden gerekend, zoals bijv. David Hume, Johan Huizinga en John Maynard Keynes en Antonio Damasio. Doel van het boek is het vergroten van het inzicht in de werking van ons onderbewustzijn.

De Britten of toch de Fransen?
Rode draad in het boek is de constante spanning tussen de menselijke rede aan de ene kant en de brute kracht van intuïtie en affectie aan de andere. In de geschiedenis wisselen periodes van romantiek periodes van rationalisme af. Alfred North Whitehead noemt dit de voortdurende afwisseling tussen domoren en warhoofden.

Waar de Franse Verlichting de mens gelijk stelde aan rationele wezens zag men in de Britse Verlichting de mens als sociaal dier. Brooks stelt dat de cognitieve revolutie ons nieuwe inzichten geeft in dit eeuwenoude schisma: de mens is een sociaal dier, de Britten hadden dus gelijk…

Het onderbewuste onder de microscoop
Om de mens beter te begrijpen, is onderzoek naar ons rationele denkvermogen niet voldoende, maar moeten we ook de mentale processen in ons onderbewustzijn onderzoeken. Dit deel werkt volstrekt anders dan ons bewuste rationele denken. Het is subjectief, extreem contextgevoelig en hunkert naar onmiddellijke beloning. Informatie wordt niet op een vaste plaats opgeslagen maar gedraagt zich vloeibaar. Als we een herinnering oproepen, dan halen we dat niet van een vaste plek. We weven allerlei onderdelen aan elkaar.

Sprekend voorbeeld is het ontploffen van het ruimteveer Challenger. Een dag nadien schreven 106 studenten waar ze waren toen ze het nieuws hoorden. Toen ze twee-en-half jaar later dat opnieuw moesten vertellen, herinnerde een kwart van de groep zich een andere plek dan de juiste. De helft maakte fouten in het beschrijven van de plek waar ze waren geweest.

Contextgevoeligheid van ons onderbewustzijn wordt in het boek onder andere geïllustreerd aan de hand van onderzoek naar geluk. Daaruit blijkt dat mensen die op een zonnige dag gevraagd wordt of ze een gelukkig leven leiden, dat vaker bevestigen dan wanneer ze op een regenachtige dag moeten antwoorden. Het impulsieve karakter van ons onderbewustzijn maakt tenslotte dat onze waarneming niet altijd strookt met de werkelijkheid. ‘We horen en zien alleen maar wat we toch al weten,’ aldus Henri-David Thoreau.

Wetenschap, literatuur of een beetje van beiden
Het prettig leesbare en zeker onderhoudende boek steunt op twee pijlers. De eerste is een enorme verzameling onderzoeksresultaten, in anekdotische vorm gepresenteerd. De andere is de fictieve biografie van twee personen. Dit maakt dat het boek leest als een roman, waardoor het veel makkelijker te verteren is dan het zou zijn zonder de avonturen van Harold en Erica.

Deze structuur lijkt een overduidelijke verwijzing naar de twee cognitieniveau’s die centraal staan in het boek. Zeker interessant, maar voor wie precies? Niet voor diegene die op zoek is naar een wetenschappelijke verhandeling over cognitiewetenschappen. Wel naar mijn smaak een aanrader voor geïnteresseerden in een inleiding in sociale psychologie, neurowetenschap en cognitiewetenschappen in brede zin.

Titel: Het sociale dier
Auteur: David Brooks
Uitgever: Uitgeverij Contact, 2011
paperback, 508 pagina’s, 29,95 euro
ISBN: 9789025437411