Het placebo-effect bestaat alleen als je niet weet dat het een placebo is. Vandaar dat het cruciaal is dat medicijn en placebo op elkaar lijken. Niet alleen de placebo zelf, maar ook de verpakking eromheen moet identiek zijn aan het origineel. In het ideale onderzoek weten zowel de onderzoeker die het middel toedient, als de deelnemer aan het onderzoek niet of hij of zij het echte middel of de placebo toegediend krijgt. Dit betekent dat kleur, smaak, gewicht en bewaartemperatuur gelijk moeten zijn.

Voor de farmaceutische fabrikant van een medicijn is dit niet zo moeilijk te bereiken. Zij weet immers precies waar het medicijn uit bestaat en kan dezelfde machines en stempels gebruiken voor de placebo en het medicijn. De fabrikant vervangt de werkzame stof door een stof waarvan bekend is dat ze niets doet, houdt al het andere gelijk en voilá, het passieve broertje is geboren. Maar er is natuurlijk ook veel onderzoek buiten de farmaceutische industrie, bijvoorbeeld aan universiteiten. Voor dit soort onderzoeken is het soms nog knap lastig om aan placebo’s te komen. De farmaceuten stellen hun zelfgemaakte placebo’s slechts ter beschikking als het onderzoek in hun belang is.

Als de fabrikant van het medicijn geen thuis geeft aan onderzoekers, dan kunnen zij zich richten tot andere fabrikanten, zoals een ziekenhuisapotheek. Zij komen dan bijvoorbeeld terecht bij Marieke Welzen, ziekenhuisapotheker en hoofd van de Clinical Trials Unit aan het UMC St. Radboud in Nijmegen. Zij weet hoe lastig het kan zijn een goede placebo te maken: ‘De fabrikant wil vaak niet prijsgeven welke stoffen er allemaal in een pilletje zitten. Het is voor ons dus erg moeilijk eigenschappen als kleur, gewicht en smaak exact na te bootsen. Bovendien beschikken wij niet over alle machines die de fabrikanten hebben staan.’

Creatief met pillen
Ziekenhuisapothekers moeten creatief zijn als het op placebo’s aankomt. Soms is het dan makkelijker het uiterlijk van een medicijn te verbergen dan haar te imiteren. Pillen kun je vaak verbergen in een donkerkleurige capsule, verklapt Marieke Welzen. Op die manier zijn eventuele verschillen tussen de pillen simpelweg niet zichtbaar. Het lastige hieraan is dat de aanwezigheid van de capsule de opname van het medicijn niet mag vertragen. En de capsule mag niet te groot zijn, anders is het lastig innemen, zeker voor kinderen. Een placebo voor een gekleurde vloeistof die geïnjecteerd moet worden, is makkelijker te maken. Bedek het infuus en gebruik ondoorzichtige infuuslijnen en placebo en medicijn zijn niet te onderscheiden.

Helaas kunnen niet alle medicijnen geïncapsuleerd of bedekt worden. Welzen geeft de neusspray als voorbeeld: ‘Het is ontzettend moeilijk om de smaak van een neusspray na te bootsen zonder precies te weten waaruit het echte middel bestaat. Ook de dosering van het originele flesje is niet makkelijk te evenaren, omdat het volume aan vloeistof dat uit sprays van diverse fabrikanten komt niet altijd hetzelfde is. Het gevolg is dat zulk onderzoek niet altijd honderd procent dubbelblind is. De deelnemers proeven en voelen een verschil.’

Maar er is nog een moeilijkheid bij het maken van placebo’s. Medicijnen hebben een beperkte houdbaarheid. Hun placebo-broertjes vaak ook. ‘Deze houdbaarheid van de placebo moet getest worden, omdat dit bij een nieuw ontwikkeld placebo niet bekend is. Hier gaat ontzettend veel tijd in zitten en dus ook geld’, aldus Welzen.

Pragmatisch
Het maken van exacte kopieën behoort voor ziekenhuisapothekers niet altijd tot de mogelijkheden. Volgens Welzen zijn we daardoor gedwongen een pragmatische houding aan te nemen bij de placebo-productie. Dit is helemaal geen ramp, zolang er maar openheid is over de beperkingen van het placebo. ‘En als we echt tegen onoverkomelijke problemen aanlopen, dan adviseren we de onderzoekers na te denken over een alternatieve opzet van hun onderzoek’, vertelt Welzen. ‘Niet elk medicijn hoeft per se geëvalueerd te worden aan de hand van een placebo.’ ‘Gelukkig’ zijn er nog stoffen in ons lichaam die we objectief kunnen meten en niet onderhevig zijn aan de kracht van onze geest.

Kijk woensdag 18 januari naar Labyrint, over medicijnen, placebo's en bijwerkingen. 20:50 uur, Ned2.