Ooit op een zonnige dag van binnen naar buiten gelopen en gemerkt dat het even duurde voor je goed kon zien? Dit komt doordat je pupillen zich moeten aanpassen aan het veranderde licht. Bij weinig licht worden je pupillen groter, en bij veel licht juist kleiner. Dit aanpassen van je pupillen lijkt helemaal automatisch te gaan. Het is een beschermreflex dat ervoor zorgt dat de lichtgevoelige cellen in je oog niet beschadigd raken. Zelfs de pupillen van mensen buiten bewustzijn of in een coma passen zich vanzelf aan wanneer de lichtsterkte verandert. Toch heeft onze bewuste waarneming wel degelijk invloed op de grootte van de pupillen, schrijven psychologen Bruno Laeng en Tor Endestad in PNAS.

De psychologen gebruikten een aantal optische illusies om te testen of de pupillen kleiner worden bij de illusie van felheid. De werkelijke lichtsterkte van de illusies bleef steeds hetzelfde. Met een infraroodcamera hielden ze de grootte van de pupillen van de proefpersonen in de gaten. Ze konden ook zien waar de proefpersonen naar keken. De onderzoekers gebruikten illusies die feller lijken dan ze eigenlijk zijn, zoals de Asahi zon en de onzichtbare (Kanizsa) driehoek. De gebruikte illusies waren zo gemanipuleerd zodat ze gelijkmatig licht afgaven, zodat verschillen in pupilgrootte niet toegeschreven konden worden aan veranderingen in de hoeveelheid licht. Elke illusie had vier versies om te testen of de ervaren felheid onderling verschilt. De onderzoekers gebruikten 15 proefpersonen die allemaal goed konden zien en niet kleurenblind waren.

 De infraroodcamera liet zien dat illusies van felheid of licht de pupillen laten verkleinen. Opvallend is dat verschillende versies van de illusies verschillende pupilreacties veroorzaakten, terwijl de werkelijke hoeveelheid licht steeds gelijk bleef. De mate van ervaren felheid verschilde dus onderling. De pupillen reageren razendsnel op wat we denken te zien, en passen zich vervolgens langzaam aan op de werkelijke lichthoeveelheid. Volgens de psychologen geeft dit aan dat de signalen van onze bewuste waarneming de bovenhand hebben. Ze stellen dat de pupilreacties op twee manieren werken. De eerste is onderbewust en reageert op de lichtomstandigheden, of het brein nu bij bewustzijn is of niet. De tweede manier zorgt voor een pupilreactie door datgene wat we bewust waarnemen. Deze laatste manier heeft voorrang voor andere aanpassingen.

De reactie van de pupil bij illusies is wel veel minder sterk is dan wanneer er met een zaklamp in het oog geschenen wordt. Bij een echte verhoging van de hoeveelheid licht zal de pupil kleiner worden dan bij een illusie. Het lijkt daarom misschien overbodig dat bewuste waarneming de pupilreactie beïnvloedt. Toch is dit juist erg handig. Het brein kan zo anticiperen welke beelden veel licht zenden en bereidt de pupil alvast voor op een verkleining. Deze link tussen waarneming en de beschermreflex van de ogen ondersteunt het idee dat de manier waarop ons gezichtsvermogen geregeld wordt in de hersenen uit ervaring ontstaat.

Bron:
Bruno Laeng en Tor Endestad, Bright illusions reduce the eye's pupil. In: PNAS