In de natuur draait uiteindelijk alles om het doorgeven van je genen. Het is daarom bij allerlei soorten dieren, van muizen tot mensapen, vrij gebruikelijk dat wanneer mannetje een vrouwtje op een ander verovert, hij de kinderen die ze van die ander kreeg vermoordt. Zodat het wijfje geen energie meer kan steken in die jongen, maar zich kan richten op nieuw nageslacht. Bovendien kunnen vrouwelijke zoogdieren geen nieuwe jongen krijgen zo lang zij nog melk geven.

Vanuit de mannetjesdieren gezien is deze vorm van kindermoord evolutionair logisch. Maar voor vrouwtjesdieren is het een stuk vervelender. Bij sommige diersoorten hebben vrouwtjes daarom een opmerkelijke tactiek ontwikkeld: als ze zwanger zijn wanneer een nieuw mannetje het heft in handen neemt, wekken ze spontaan een miskraam bij zichzelf op. Om te voorkomen dat hun moeizaam voldragen kind na de geboorte alleen maar meteen weer vermoord wordt. Dit verschijnsel is het bekendst bij knaagdieren, en wordt het Bruce effect genoemd, naar de biologe die het fenomeen in de jaren ’50 ontdekte. Wetenschappers vermoeden dat het Bruce effect ook bij andere zoogdieren voorkomt, maar het is erg lastig om dit aan te tonen bij in het wild levende dierpopulaties.

Een viertal Amerikaanse biologen is dit nu toch gelukt. Zij beschrijven in Science hun vijfjarige onderzoek naar gelada’s (een apensoort die verwant is aan de baviaan) in een wildpark in Ethiopië. Gelada’s leven in zogenoemde haremgroepen, met een enkel mannetje aan het hoofd van een groep met twee tot twaalf vrouwtjes. De overige mannetjes leven met elkaar in een “vrijgezellengroep”. En zo af en toe slaagt zo’n vrijgezelle man erin een harem te veroveren op een alfamannetje.

Jacinta Beehner en haar collega’s volgden 21 gelada-harems met in totaal 110 vrouwtjes. Tijdens hun veldobservaties zagen ze dat als een harem werd overgenomen door een ander mannetje, de wijfjes in de maanden hierna veel minder jongen kregen dan de wijfjes in groepen waar geen mannenwisseling plaatsvond. In totaal zagen zij in de jaren van hun onderzoek maar twee keer dat er een jong geboren werd dat verwekt moest zijn door de voorganger van een harem-veroveraar.

Om helemaal zeker van hun zaak te zijn, voerden Beehner en haar team ook een hormoononderzoek uit. Door de hormonen in de uitwerpselen van de vrouwtjesapen te meten, konden zij bepalen wanneer de wijfjes zwanger waren. Ook dit hormoononderzoek wees erop dat de gelada-wijfjes bij een haremovername spontaan een miskraam krijgen. In de weken nadat een nieuw mannetje de macht greep, onderging 80 procent van de vrouwtjes een miskraam. Terwijl dat in periodes waarin er geen machtsovername was slechts twee procent van de vrouwtjes overkwam.

Wat de wetenschappers nog niet weten, is hoe de spontane abortus bij de apen precies werkt. Van knaagdieren is bekend dat het ongeboren kind wordt afgestoten door een combinatie van stress en hormoonveranderingen. Of dit bij apen ook zo werkt, moet nog verder uitgezocht worden.

Bron: Jacinta Beehner e.a., A Bruce effect in wild geladas, in: Science Express, 23 february 2012.