Wat hebben Ierse aardappelen, Italiaanse tomaten, Nederlandse maïs, Amerikaanse sinaasappelen, Chinees rubber en Thaise chilipepers met elkaar gemeen? Ze zijn allemaal niet inheems in de gebieden waar ze nu vaak op grote schaal verbouwd en gretig verorberd of gebruikt worden. De verspreiding van al deze producten is het directe resultaat van het zogenaamde Homogenoceen, het grotendeels door de Homo economicus gedomineerde tijdperk dat gekenmerkt wordt door een steeds grotere mondiale eenvormigheid op economisch, cultureel en ecologisch vlak.

Als geboortejaar van dit tijdvak kiest historicus en succesvol auteur Charles C. Mann niet geheel onbegrijpelijk 1493, het moment waarop de vermaarde ontdekkingsreiziger Christoffel Columbus terugkeerde van zijn eerste bezoek aan Amerika en zo het pad effende voor toenmalige Europese grootmachten als Spanje, Engeland, Portugal en Nederland om zich massaal, vol koloniale overgave en zonder genade te storten op de exploratie, verovering, onderwerping, uitbuiting en economische exploitatie van Noord- en Latijns-Amerika.

Deze periode van koloniale bedrijvigheid en intercontinentale vermenging stond volgens Mann aan de basis van de zogenaamde Columbiaanse Uitwisseling, een proces waarbij mensen, dieren, planten en goederen zowel bedoeld als onbedoeld van het ene oord naar het andere werden gesleurd.

Zilverkoorts
Op basis van gedegen bronnen- en literatuuronderzoek laat Mann in 1493 overtuigend zien dat de Columbiaanse Uitwisseling een zeer pregnante stempel heeft gedrukt op het verloop van de wereldgeschiedenis na 1500. Zo stond de honger naar en uiteindelijke afhankelijkheid van Spaans-Amerikaans zilver bijvoorbeeld mede aan de basis van de geleidelijke afkalving en ineenstorting van het Chinese Keizerrijk. Dat rijk was lange tijd de met afstand machtigste beschaving ter wereld en een cultureel paradijs dat qua materiële rijkdom, wetenschappelijke voortgang en artistieke verfijning eeuwenlang lichtjaren voorliep op Europa.

De winning van datzelfde zilver zorgde tevens voor de transformatie van de met zilvererts gezegende delen van Latijns-Amerika en de vaak wrede onderwerping van de inheemse indianen. De oorspronkelijke bewoners van het continent werden gedegradeerd tot verkapte slaven en veelal onder barre omstandigheden tewerkgesteld in stoffige mijnen. Blootgesteld aan steengruis en giftige chemicaliën stierven de meeste geketende mijnwerkers een langzame en ellendige dood. Een stedelijk monstrum als de wetteloze mijnmetropool Potosí (Bolivia) was de culminatie van dit economische uitbuitingsmodel.

Ecologische factoren
Opvallend genoeg zijn het niet zozeer de grote koningen, rijken of wereldlijke en geestelijke instituties die het verhaal van Mann domineren. Natuurlijk, als je een vuistdik werk schrijft over het tijdperk van de grote ontdekkingen en de schepping van een aantal koloniale wereldrijken ontkom je niet aan het behandelen van beroemde en minder bekende conquistadores als Hernán Cortés of Miguel López de Legazpi. Maar desondanks is 1493 veel meer een geschiedenis van ontwikkelingen, patronen en causale verbanden dan een verhandeling waarin vooral grote mannen en almachtige bestuurders met hun handelingen en beslissingen bewust de loop van de historie bepalen.

De holistische aanpak van Mann komt vooral tot uiting in het ongelooflijk brede perspectief dat hij consequent hanteert. Economie, politiek en ecologie versmelten tot een boeiend geschiedenisverhaal (met uitstapjes naar het heden) dat door de aantrekkelijke schrijfstijl ruim vijfhonderd pagina’s lang blijft boeien.

Mann ziet vooral de ecologische gevolgen van de Columbiaanse Uitwisseling als de sleutelfactoren die de menselijke geschiedenis sinds het tijdperk van de ontdekkingsreizen op diepgaande wijze hebben beïnvloed. Neem een simpel voorbeeld als de aardappel: dankzij dit extreem voedzame en gemakkelijk te verbouwen voedselitem uit de onherbergzame Andes kon de Europese bevolking grotendeels ontkomen aan de Malthusiaanse val en exponentieel groeien.

Maar aan de andere kant leidde de afhankelijkheid van de aardappel in Ierland ook tot een van de grootste en vernietigendste hongersnoden uit de Europese geschiedenis, een drama dat op zijn beurt ook weer een andere uitwisseling op gang bracht, namelijk de massa-exodus van Ieren richting het beloofde land Amerika.

Een minder plezierige verstekeling die handig gebruik wist te maken van de Columbiaanse Uitwisseling was malaria, een door muggen overgedragen parasiet die dood en verderf zaaide in een niet onaanzienlijk deel van de kersverse Europese koloniën in de Nieuwe Wereld. Veel van de hoofdrolspelers in het geschiedverhaal van Mann zijn dan ook virussen, ziekten, planten en dieren in plaats van keizers, koningen en kerkelijke machthebbers.

Helemaal origineel en nieuw is de benadering van Mann niet, want ook Jared Diamond en, in een eerder stadium, Alfred Crosby gebruikten al voornamelijk biologische en ecologische ontwikkelingen om de loop van de wereldgeschiedenis te verklaren. Het siert Mann dan ook dat hij meermaals ruiterlijk toegeeft schatplichtig te zijn aan Crosby.
 
Historische mythes
Ook interessant is dat Mann er met verve in slaagt om enkele diepgewortelde historische mythes te ontzenuwen en bepaalde ironische spelingen van het lot met veel oog voor detail te beschrijven. Neem de slavernij, toch een fenomeen dat vaak exclusief wordt gezien als een voortbrengsel van het blanke kolonialisme. Aan de hand van diverse bronnen laat Mann echter zien dat slavernij ook in Afrika voor de komst van de Europeanen reeds een bekend en wijdverbreid fenomeen was.

Krijgsgevangen, schuldenaren, overwonnen volkeren en misdadigers waren in veel Afrikaanse landen tot een onvrij leven veroordeeld. Toen bleek dat blanken en indianen fysiek niet geschikt waren voor het werk op de overzeese plantages, maakten de blanke kolonisten feitelijk gewoon gebruik van een interne markt die in Afrika al veel langer bestond.

Wel is het zo dat westerlingen (met name in de zogenaamde uitbuitingsstaten) hun slaven puur beschouwden als zielloze werktuigen, objecten die elke vorm van waarde verloren op het moment dat ze niet meer economisch productief waren. Een belangrijk mentaliteitsverschil met Afrikaanse notabelen, die hun slaven vaak persoonlijk kenden en ze vooral zagen als statusobjecten of onvrije personen die toch wel recht hadden op een enigszins menswaardige behandeling. Dit verschil in zienswijze leidde er in de praktijk toe dat het westerse plantagesysteem een wredere, meer op uitbuiting gerichte vorm van slavernij voortbracht dan de vormen van knechting die onder Afrikaanse volkeren voorkwamen.

Ook de inheemse bewoners van Noord-Amerika, zoals bijvoorbeeld de Creek, hielden in de praktijk soms andere indianen of Afrikanen als slaven. Ironisch is ook dat de Afrikanen niet ten prooi vielen aan slavernij omdat ze inferieur waren aan hun blanke meesters (meestal de rechtvaardiging voor het fenomeen), maar juist omdat ze genetisch in veel opzichten superieur waren aan blanken en indianen. Doordat die groepen massaal bezweken aan ziekten als malaria en gele koorts, was de invoer van resistente, fysiek meestal veel sterkere West-Afrikanen de oplossing om de winstgevende plantages toch bemand te houden.

Aan de hand van bloemrijke, spannende en lekker weglezende verhalen over Braziliaanse quilombo’s, weerbarstige en onafhankelijke slavenrijkjes in de onherbergzame Latijns-Amerikaanse binnenlanden en geslaagde slavenopstanden in Haïti en Suriname ontkracht Mann bovendien de mythe dat slaven altijd weerloze, lijdende voorwerpen van westerse dominantie waren.

Waarschuwing
1493 is een vakkundig geschreven pil die laat zien hoe de soms bewuste, maar veel vaker door willekeur en toeval ingegeven verplaatsing van mensen, dieren, planten, gewassen, ziekten en goederen een eind maakte aan de oeroude scheiding der continenten en de basis legde voor de gemondialiseerde wereld waarin wij vandaag de dag moeten zien te overleven.

Het boek kan bovendien fungeren als een waarschuwing. Ook in het huidige tijdsgewricht worden namelijk nog steeds talloze ecosystemen ernstig bedreigd door ons vaak ondoordachte gesleep met exotische dieren, planten, goederen en voedingswaren.

Titel: 1493 - Hoe de wereld zich ontwikkelde na de ontdekking van Amerika
Auteur: Charles C. Mann
Uitgever: Nieuw Amsterdam Uitgevers, 2011
paperback, 688 pagina’s (inclusief noten en register), 34,95 euro
ISBN: 978 90 468 1034 7