Coverteksten dienen verschillende doelen. Ten eerste dient elke covertekst als uithangbord voor het boek. Wervende aanbevelingsteksten dus, meestal quotes uit lovende recensies, bij voorkeur afkomstig uit prestigieuze literaire tijdschriften of kranten met aanzien in de literaire wereld. Maar daarnaast zijn ze, als de aandacht van de potentiële lezer is gewekt, de (veelal) eerste kennismaking met de inhoud van het boek en met de schrijver (m/v).

Dat laatste was bij mij het geval bij het lezen van de covertekst van Oeps! door Kathryn Schulz. Het boek van de mij voorheen onbekende Schulz is volgens de New York Times “helder uiteengezet met perfecte komische timing”. Wervend genoeg dus, maar het werd me niet geheel duidelijk wat ik in handen had: een encyclopedie van menselijke fouten, op humoristisch wijze beschreven? Of een filosofische verhandeling over de essentie van vergissen? Of toch een zelfhulpboek? Na het lezen is duidelijk dat het boek deze doelen combineert in een rustig voortkabbelend betoog voor het omarmen van de vergissing.

Kathryn Schulz heeft met Oeps! een poging gedaan om een hedendaagse “foutologie” op te stellen. Ze beschrijft niet alleen een typologie van fouten maar neemt de lezer mee in haar gedachten over de functie van fouten. Dit doet ze door achtereenvolgens aandacht te schenken aan de manieren waarop we fouten maken, de redenen daarvoor te analyseren en daarna uit te wijden over vergissen als ervaring. Het boek sluit met een pleidooi voor een positief mensbeeld waarin vergissingen maken van oorzaak van ellende transformeert naar oorzaak voor kennis, inzicht en levensgeluk, de zogenaamde “Optimistische Meta-Inductie vanuit de Geschiedenis van het alles”.

Zwarte zwaan

Het beroemde voorbeeld van Hume’s zwarte zwaan is een van de vele uitstapjes naar de (wetenschaps)filosofie die Schulz maakt in haar boek. Het komt er op neer dat we, als we op onze waarneming vertrouwen voor het opbouwen van kennis, we van die waarneming voorspellingen afleiden. Als je altijd alleen maar witte zwanen ziet, dan neem je volgens deze inductieve manier van redeneren aan dat alle zwanen wit zijn.

Totdat je op een gegeven moment een zwarte tegenkomt. Dan verandert je kennis en ontdek je dat je een vergissing hebt gemaakt. De “Pessimistische Meta-inductie vanuit de Geschiedenis van het alles” stelt volgens Schulz dat voor elk aspect van het leven geldt, dat de daarin voor waar aangenomen kennis in een latere generatie altijd zou kunnen worden weerlegd. Dit inzicht leidt volgens haar tot een sterke focus op het ontkennen, beperken en afstraffen van vergissingen.

Bron van wijsheid en geluk

Maar dat is niet de beste manier om met vergissingen om te gaan, vindt Schulz. Het omarmen van de onzekerheid die gepaard gaat met het inzicht op het moment dat je inziet dat je een fout hebt gemaakt is bijvoorbeeld een van de belangrijkste inspiratiebronnen voor kunst. Waar de meeste mensen al hun psychologische afweermechanismen inzetten, zowel bewust als onbewust, kijken kunstenaars nieuwsgierig en vol vertrouwen in de afgrond van onzekerheid.

Voor ieder mens is zich vergissen belangrijk, het helpt ons om te worden wie we zijn. Daarnaast is het altijd gelijk hebben (dus nooit vergissingen maken) geen bron van geluk, denk bijvoorbeeld aan depressieve mensen. Hun wereldbeeld is vaak feitelijk juister dan dat van hun niet-depressieve medemens, maar geluk brengt het ze niet. Schulz pleit ervoor om een mooi midden te zoeken tussen een overdreven juistheid in ons zelfbeeld en Don Quichot-achtige zelfoverschatting.

Heeft Schulz gelijk of maakt ze zelf een vergissing?

Oeps! pretendeert een heleboel en maakt die pretenties gelukkig grotendeels waar. De beschrijvingen van vergissingen met verstrekkende gevolgen zijn onderhoudend geschreven. Naast beroemde filosofen en psychologen haalt ze ook Phil Collins, Shakespeare, Coetzee, mensenrechtenactivisten en allerlei anderen aan in haar stapsgewijs opgebouwde betoog.

Aangrijpend is bijvoorbeeld het relaas van C.P. Ellis, een Klu Klux Klan-leider die na een confrontatie met de zwarte activiste Ann Atwater inziet dat zijn racisme de grootste vergissing in zijn leven is geweest. Ellis veranderde zijn leven drastisch, werd actief als vakbondsleider en zette zich de rest van zijn leven in als voorvechter van burgerrechten in de Verenigde Staten. Ook illustreert ze haar ideeën kundig aan de hand van het trieste relaas van Patty Beerntsen, een vrouw die een onschuldige man als haar verkrachter aanwijst en later ontdekt dat ze een vreselijke fout heeft gemaakt.

Het boek leest lekker weg, maar het is af en toe lastig om de rode draad in haar betoog terug te vinden. Wat de verschillende ingrediënten in het boek betreft ligt het zwaartepunt op haar filosofische pleidooi in combinatie met een aantal mooi uitgewerkte voorbeelden. De zelfhulp blijft beperkt tot verwijzingen naar het nut van het aanleren van een andere houding ten aanzien van vergissingen. De vertaling is goed gelukt, een aantal voorbeelden is van Nederlandse inhoud voorzien wat het boek echt verrijkt.

En mijn vergissing?

Ik was in de veronderstelling dat Oeps! een zelfhelpboek was, mede door de camp-style cover met goudkleurige letters. Psychologie van de koude grond dus, met als doel om ons een goed gevoel te geven. Niets is minder waar gelukkig, het is een rijk pleidooi voor het incorporeren van vergissingen in het leven op een waardevolle en waardige wijze, fraai geïllustreerd aan de hand van voorbeelden die iedereen zullen aanspreken.

Titel: Oeps! (oorspr. Being Wrong: Adventures in the Margin of Error)
Auteur: Kathryn Schulz
Uitgever: Maven Publishing, 2011
Paperback, 429 pagina's, EUR 22,-
ISBN 9789490574192