De voorlopig laatste ijstijd kwam 11.700 jaar geleden ten einde, en daarmee was ook het Pleistoceen afgelopen. Sindsdien is Nederland ingrijpend veranderd, laten de makers van de Atlas van Nederland in het Holoceen zien. Aan de hand van een aantal fraai gereconstrueerde kaarten van verschillende momenten uit de afgelopen tienduizend jaar is te zien dat niet alleen geologische en klimatologische gebeurtenissen, maar ook menselijke activiteiten ons land drastisch hebben beïnvloed.

In het eerste deel schetsen de auteurs de klimatologische en geologische context, waarbij ze de verschillende landschappen toelichten aan de hand van hedendaagse voorbeelden. Uiteindelijk doet de mens zijn intrede in het landschap. Het tweede deel geeft een uitleg over het gebruik en de totstandkoming van het kaartmateriaal. Het derde deel is gewijd aan de elf gereconstrueerde kaarten. Deze hoofdstukken kennen een prettig herkenbare vaste opbouw: Een foto van een hedendaags voorbeeld, een beschrijving van het landschap, een gereconstrueerde kaart, de archeologische context, ondersteund met beeldmateriaal en tenslotte een kader waarin de beschreven archeologische vondst geografisch wordt toegelicht.

De gekozen intervallen bij elk van de kaarten sluiten meer aan bij archeologische dan geologische tijdvakken. Het Holoceen wordt vaak verdeeld in vijf verschillende chronozones. Deze zones zijn gebaseerd op de klimatologische fluctuaties binnen het Holoceen met een bijbehorende biodiversiteit. Het boek bevat een spannende combinatie van archeologie, paleogeografie, bodemkunde, paleo-archeologie en klimaatwetenschappen. Door de veelheid aan vakgebieden komen sommige onderwerpen beperkt aan bod.

Dijkdoorbraken

Jammer misschien dat het boek vrij kort ingaat op de laatste kaart, de kaart van het heden. Dit is voor iedereen de meest herkenbare kaart, waarin in vergelijking met de andere kaarten de mens behoorlijk heeft ingegrepen, met inpolderingen en landaanwinningsprojecten. In de laatste alinea gaat het over het jaartal en de omvang van de dijkdoorbraken van de laatste watersnood veroorzaakt door de binnenzee die de aanleiding vormde voor de start van de Zuiderzeewerken. Hier wordt een klein foutje gemaakt in het jaartal - de laatste ‘Zuiderzee’-watersnood vond plaats tijdens de Eerste Wereldoorlog in 1916 en niet in 1906.

Het boek is een mooie aanvulling op reeds bestaande atlassen als de gewone Bosatlas en de Bosatlas van ondergronds Nederland en zal de geïnteresseerde lezer veel inzicht geven in de variatie van landschappen die bij elk van de periodes horen. Tevens hopen de auteurs dat dit boek de weg zal vinden naar het voortgezet, hoger en wetenschappelijk onderwijs.

Kortom, het is een interessant boek waarin op een overzichtelijke, informatieve en beknopte manier inzicht gegeven wordt aan de ontstaansgeschiedenis van ons kleine landje aan de Noordzee -een zee die er overigens aan het begin van dit boek helemaal nog niet was! Het is leerzaam te ontdekken wat er zich allemaal heeft afgespeeld in het gebied waarin je zelf woont. Nu droog, maar toen zee, moeras, rivier, zandvlakte of bos. De vraag die je na het lezen van het boek bezighoudt is: Hoe zal het landschap er over 10.000 jaar uitzien?

De Atlas van Nederland in het Holoceen is samengesteld onder verantwoordelijkheid van tno, Deltares en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, de nationale kenniscentra voor de Nederlandse bodem, ondergrond en archeologie. De kaarten zijn gemaakt door Peter Vos (TNO).

Titel: Atlas van Nederland in het Holoceen - Landschap en bewoning vanaf de laatste ijstijd tot nu
Auteurs: J. Bazelmans, H.J.T. Weerts en M.J. van der Meulen
Uitgever: Bert Bakker, 2011
Hardcover, 96 pagina’s, EUR 24,95
ISBN: 978 90 351 3639 7