Wie een willekeurige kwaliteitsboekhandel binnenwandelt, zal het niet ontgaan dat er momenteel een ware explosie aan 'breinboeken' gaande is. Er verschijnen regelmatig boeken van Nederlandse hersenwetenschappers, maar ook het uitbrengen van vertalingen van met name Engelstalige breinboeken gaat gestaag door. Dat nu ook Ons brein: Hoe de hersenen het verstand te boven gaan van Chris Frith in het Nederlands verkrijgbaar is, is alleszins toe te juichen.

Dit populariserende boek draagt in het Engels de mooie titel Making Up the Mind: How the Brain Creates our Mental World. De Engelstalige versie verscheen in 2007 bij de voornamelijk op de academische markt gerichte uitgeverij Blackwell, en is langzamerhand een klassieker aan het worden. Dat kan te maken hebben met de ondogmatische en relativerende toon die Frith hanteert, maar zeker ook met de uitgesproken prikkelende stelling van het boek: kort gezegd dat onze werkelijkheidsbeleving voornamelijk een illusie is.

Gefilterde werkelijkheid

Frith schept er een schijnbaar sardonisch genoegen in om de lezer onrustig te maken door het fundamentele vertrouwen in onze waarneming van de werkelijkheid stukje bij beetje onderuit te schoffelen. Dat doet hij door via talloze voorbeelden te laten zien hoe hersenwetenschappers langzaam de werking van de hersenen ontrafelen door te kijken naar hersenbeschadigingen. Uiteindelijk blijkt dat de dagelijkse waarneming van de werkelijkheid om ons heen en onze zelfwaarneming grotendeels illusies zijn die ons brein zelf creëert.

Onze hersenen scheppen voor ons een – zo lijkt het – probleemloze werkelijkheid. Ze doen dat door op basis van zintuiglijke waarneming en verwachtingen gebaseerd op ervaringen uit het verleden. Hiervan construeert ons brein modellen van de werkelijkheid, die wij echter in ons dagelijks leven voor de werkelijkheid zelf houden.

Daarmee lijkt Friths boek een wetenschappelijke onderbouwing van de filosofie van de beroemde Duitse filosoof Immanuel Kant  (1724-1804). Kant stelde dat ons beeld van de werkelijkheid ontstaat door de samenwerking van zintuiglijke waarneming en bepaalde aangeboren of ingebakken cognitieve mechanismen. Uiteindelijk concludeerde de filosoof dat we nooit kunnen zeggen wat de echte werkelijkheid is. We nemen aan dat er een reële werkelijkheid bestaat (de werkelijkheid an sich), maar die kunnen we niet rechtstreeks waarnemen vanwege de filtering ervan door ons cognitieve systeem. Alles wat we dus waarnemen is de wereld zoals die zich aan ons voordoet (de werkelijkheid als Erscheinung).

Dat is uiteindelijk ook het punt waar Frith op uitkomt. In zijn eigen woorden: ‘We denken dat we rechtstreeks in contact staan met de fysieke wereld, maar dat is een illusie die door ons brein gecreëerd wordt. Onze hersenen bouwen modellen van de fysieke wereld door onze zintuiglijke signalen te combineren met vroegere verwachtingen, en het zijn deze modellen waar we ons bewust van zijn.’

Zijn wij ons brein?

Ons brein maakt dus modellen van de werkelijkheid. Modellen die werken, waarmee we ons in het leven van alledag kunnen redden, maar waarvan we dus nooit kunnen zeggen dat ze 'waar' zijn of 'corresponderen' met de werkelijkheid. Dat creëren van modellen (en het aanpassen ervan) gebeurt volledig onbewust en gaat buiten onze controle om. De hersenen werken dus als het ware op de automatische piloot en het is dan ook onduidelijk hoe ons 'zelf' (als zoiets al bestaat) zich daartoe verhoudt. Dick Swaab is stellig als hij volgens de titel van zijn boek zegt: 'Wij zijn ons brein'. Enerzijds onderschrijft Frith als anti-dualist die stelling. Toch laat hij in dit boek zien dat er nog veel onduidelijk is, en dat Swaabs conclusie te simplistisch is en wellicht te overhaast.

Frith zegt weliswaar onomwonden dat hij een dualisme tussen lichaam en geest verwerpt en dat hij een materialist is. Maar tegelijkertijd is hij veel genuanceerder over bijvoorbeeld de ontkenning van de vrije wil dan veel van zijn populariserende collega’s. Frith beseft dat we nog heel veel (nog) niet weten, en dat dit noopt tot een zekere bescheidenheid in het doen van al te stellige beweringen. Hij creëert daarmee een besef van voorlopigheid, waardoor Ons brein een eigenzinnige plaats in het spectrum van breinboeken inneemt.

Buitengewoon breinboek

Dit boek is op verschillende niveaus erg interessant. Het kan gelezen worden als een breinboek dat via talloze concrete voorbeelden beschrijft wat hersenwetenschappers wel en (nog) niet weten over de werking van onze hersenen. Maar tegelijkertijd is het boek een sterk filosofisch getinte reflectie over kennis, werkelijkheid en zelfbeeld. Ons brein leest als een spannende roman die weinig voorkennis veronderstelt, jargon vermijdt, en de lezer van de eerste tot de laatste bladzijde begeleidt door de wonderbare wereld van onze hersenen.

De vertaling bevat nogal wat Vlaamse uitdrukkingen en zinsconstructies die de Nederlandse lezer wellicht bevreemdend kunnen voorkomen ('bij valavond' in plaats van 'bij het vallen van de avond', of 'in tegenwijzerszin' in plaats van 'tegen de wijzers van de klok in'). De vertaler heeft ervoor gekozen de lezer aan te spreken met 'je' in plaats van met het formele 'u', waardoor het publiek op persoonlijke wijze wordt uitgedaagd om mee te denken. De talloze illustraties (in zwart-wit en een kleurenkader) zijn functioneel en verhelderend. Ten slotte zijn de originele bronnen en termen terug te vinden in de uitgebreide bibliografie en index aan het einde van het boek.

Het enige minpunt is dat de uitgever niet voor een wat prikkelender titel en een opvallender omslag heeft gezorgd, waardoor het boek tussen het geweld van alle andere breinboeken het risico heeft wat onopvallend te blijven. Geheel onterecht, want Ons brein is één van de beste boeken die er op dit gebied te vinden zijn.

Titel: Ons brein: Hoe de hersenen het verstand te boven gaan
Auteur: Chris Frith
Uitgever: Berchem (België: EPO), 2011
Paperback, 263 pagina’s, EUR 22,50
ISBN: 978 90 644 5803 3.