Alweer ging het mis in de Russische ruimtevaart. Een Sojoez-raket met aan boord een militaire Meridian-satelliet stortte vandaag neer, kort na de lancering in het Noord-Russische Plesetsk. Het was een Sojoez-raket van het nieuwe 2.1-type voor onbemande vluchten, niet de Sojoez-FG die André Kuipers en collega's afgelopen woensdag lanceerde, maar toch: alweer de zesde mislukte Russische lancering in ruim een jaar.

Op 5 december 2010 mislukte een lancering van drie GLONASS-navigatiesatellieten, op 1 februari de lancering van de Militaire- en Geografische Geo-Ik-2-satelliet, en op 18 augustus bereikte de communicatiesatelliet Express AM4 niet de juiste baan om de aarde. Vervolgens stortte op 24 augustus een Progress-vrachtschip neer, bestemd voor het Internationale Ruimtestation, door een stukje metaal in de raketmotor. En afgelopen maand strandde de Phobos Groent-missie, die gesteentemonsters van de Marsmaan Phobos had moeten terugbrengen, in een baan om de aarde. In januari zal hij vermoedelijk neerrstorten, na ruim twintig jaar ontwikkeling.

'Ja, de Russische ruimtevaart heeft problemen', zegt Igor Marinin, hoofdredacteur van Novosti Kosmonavtiki, 'Nieuws uit de Ruimtevaart', die we nog voor de nieuwe mislukking spreken. 'Maar over het minder goede nieuws heeft NK altijd ook ruimschoots geschreven'. Een volgende lanceringen van de Sojoez-raket, op 26 december, wordt nu vermoedelijk uitgesteld.

Verwrongen metalen platen

De redactie van NK zit in de kelder van een Moskous gebouw, een kronkelend doolhof van kamertjes, tot aan de nok gevuld met boeken, tijdschriften, posters, raketmodellen en andere ruimtevaartmemorabilia. Op een stapel liggen een telescoop, nog in de doos, tegen een muur staan een paar verwrongen metalen platen, resten van een naar de aarde teruggestort ruimtevaartuig.

Tussen alle spacemeuk werken naast Marinin vijf journalisten, waarmee NK een van de grootste ruimtevaartbladen ter wereld is, en door de Amerikaanse website The Space Review is het uitgeroepen tot het beste ruimtevaartblad. Maar een beetje nationale trots is Marinin ook niet vreemd.

'In juli is de Spektr-R gelanceerd, en die werkt prima', wil Marinin wel even benadrukken. Spektr-R is de grootste ruimtetelescoop in een baan om de aarde, het eerste Russische wetenschappelijke ruimtevaartproject dat helemaal is ontwikkeld na de ineenstorting van de Sovjet-Unie in 1991. Die betekende ook de ineenstorting van de Russische ruimtevaartsector, wegens geldtekorten. Bittere armoe dreigde, het Russische topbedrijf Energia zag zich gedwongen om stofzuigers te verkopen.

Pas de laatste jaren, met forse financiële injecties van het regime-Poetin, begint de sector er weer wat bovenop te komen. 'Volgend jaar krijgt de Russische ruimtevaartsector 52 procent meer financiering', zegt Marinin, al komt het geplande budget van 2,9 miljard euro voor 2011 niet in de buurt van de 14,6 miljard van de NASA. De Europese ruimtevaartorganisaie ESA heeft 4 miljard te spenderen.

Geen goede technici

Toch is geld niet het belangrijkste probleem van de Russische ruimtevaart, vindt hij. 'Het belangrijkste is toch wel dat er bijna geen goede technici te vinden zijn. Er zijn alleen nog mensen ouder dan zestig en jongeren van in de twintig, met weinig ervaring en goede leiding. De ervaren mensen in de productiefste leeftijden vanaf dertig jaar, zijn allemaal vertrokken.'

Langzaam begint daar wel verandering in te komen, nu er weer werk is en de salarissen enigszins verhoogd worden. 'Maar de schade van twee decennia haal je niet even snel in. Die ervaring moet weer opgebouwd worden.'

Ook schort het aan goede kwaliteitscontrole. Ruimtevaarttechniek, vaak technologie die op maat ontwikkeld wordt voor één keer, moet in ook in die ene keer werken, want na de lancering valt er maar weinig te repareren, laat staan vervangen.

Dure grap

Organisaties als ESA en NASA werken daarom met een vermoeiend systeem van eindeloze tests, fabricagecontroles, prestatierapportages, certificeringen en andere bureaucratische kwaliteitswaarborgen die van de ruimtevaart zo'n dure grap maken.

'In het verleden werden er duizend identieke onderdelen van de hoogste kwaliteit besteld, en die werden dan getest om de twee beste over te houden, de rest gooiden ze weg. In de afgelopen jaren was daar geen geld voor. Dan ging het om honderd onderdelen van mindere kwaliteit.' In een ruimtevaartproject, waarbij duizenden verschillende onderdelen vlekkeloos moeten samenwerken in vacuüm, met temperatuursschommelingen en onder kosmische straling, is dat een recept voor problemen.

En dan is er nog een derde probleem, zegt Marinin, en dat is de organisatie van de Russische ruimtevaartsector. 'Nu zijn er enkele grote bedrijven, met duizenden kleinere toeleveranciers, die vaak te klein zijn om zelf aan onderzoek en ontwikkeling te doen. In kleine bedrijven werken mensen keihard, maar met weinig overleg met de buitenwereld. Daarnaast vallen de inspecteurs vaak onder de bazen van de bedrijven die ze moeten controleren, wat de kritische geest niet bevordert.'

Extreem ambitieus

Het zijn geen onbekende problemen, zeker sinds december, toen de reeks mislukte lanceringen begon. Waarom dan toch een extreem ambitieus project als Phobos Groent doorzetten? Eerder al mislukten zo'n achttien Marsmissies van Russische of Sovjetbodem. De 'Mars-vloek', wordt het wel eens genoemd. Zou je dan niet beginnen met een iets minder moeilijke opgave dan de primeur van de eerste sample return missie naar Mars?

'Phobos Groent was al een heel oud project, gebaseerd op plannen uit de Sovjet-Unie, en een 'onderstel' dat inmiddels aan het verouderen was', zegt Marinin. In 2008, de vorige keer dat de planeet Mars gunstig stond voor een poging, durfden de ingenieurs het niet aan wegens techische twijfels. 'Maar nog een keer uitstellen kon niet meer. De houdbaarheid van de apparatuur zou verlopen, en je zou de sonde opnieuw hebben moeten bouwen.' Overigens zijn er ook nu serieuze plannen voor een nieuwe Phobos Groent op een moderne technische basis. 'Dat hoeft maar een jaar of vijf te duren.'

Maar het bredere antwoord, denkt Marinin, moet komen van een nieuwe leiding van het Russische ruimtevaartagentschap Roskosmos. In april werd directeur Anatoly Perminov ontslagen, en vervangen door de ex-generaal Popovkin, afkomstig van de Rusissche Ruimtevaartstrijdkrachten, bekend als een havik. 'Popovkin heeft een programma waarin kleine bedrijven consortia moeten gaan vormen', zegt Marinin, Net zoals dat in Europa of de VS gaat, beaamt hij. 'Maar we kijken natuurlijk niet alles bij jullie af, we doen het op zijn Russisch. In consortia kunnen bedrijven gebruik maken van elkaars kunde, en kunnen ook kleine bedrijven aan innovatie doen.'

Strafrechtelijke vervolging

Daarnaast, heeft Popovkin besloten, moeten er onafhankelijke controleurs komen, en heeft hij strafrechtelijke vervolging aangekondigd van technici die verantwoordelijk zijn voor fouten. Marinin: 'Natuurlijk zal dat een zaak van lange adem zijn om echt mensen te veroordelen, maar de dreiging die ervan uitgaat zal ook al helpen.'

Onlangs riep ook president Medvedev om gevangenisstraffen voor degenen die verantwoordelijk waren voor het Phobos Groent-debacle, en er zijn zelfs regeringvoorstellen om ruimtevaartingenieurs gewoon maar te verbieden het land te verlaten. Precies zoals dat ook tijdens de Sovjet-Unie ging.

Of zulke draconische maatregelen zullen helpen om jonge ingenieurs aan te trekken is misschein een beetje de vraag, maar Marinin denkt van wel. 'In ieder beroep heb je verantwoordelijkheden, dus ook in de ruimtevaart. Popovkin is een hele goeie, die de ruimtevaart er bovenop gaat brengen.'