Het is maandagochtend zeven uur, stikdonker, en het vriest 22 graden. Langzaam schuift de huizenhoge deur open van gebouw 254, de hangar waar Andre Kuipers' Sojoez TMA03M-raket in elkaar gezet is. De raket, een gevaarte van 49,5 meter lang, ligt met de onderkant naar voren op een spoorwagon, die zich met een slentergangetje in beweging zet. De camera's flitsen, terwijl vips, pers, ruimtevaartwerknemers en zelfs goed bebontmutste politiemensen staan te blauwbekken in de sneeuw.

De 'uitrol' van de raket, altijd om zeven uur 's ochtends , twee dagen voor de lancering, is vaste prik in Baikonoer, het Russische lanceercomplex in de steppes van Kazachstan. Al ruim zeventienhonderd keer, meer dan ieder ander rakettype, vertrok een Sojoez per trein vanuit de zelfde hangar, om na een trage treinrit door de steppe bij het lanceerplatform aan te komen. Daar wordt hij overeind getakeld, volgetankt en gelanceerd. Woensdag is Kuipers aan de beurt, met zijn collega's, de Amerikaan Don Petitt en de Rus Oleg Kononenko. Vrijdag meren ze aan bij het Internationaal Ruimtestation, dat baantjes om de aarde trekt op circa 400 kilometer hoogte.

Tradities en bijgeloof

De uitrol om zeven uur (lokale tijd; Baikonoer ligt vijf uur voor op Nederland) is lang niet het enige vaste nummer: de weken voor de lancering zijn vergeven van de tradities en bijgeloof. Het beroemdst is wel de gewoonte om tijdens de rit naar het lanceerplatform uit de met hoefijzers versierde bus stappen om een plas tegen de rechterachterband te doen. Waarom? Omdat piloot-kosmonaut nummer 1 Joeri Gagarin dat inmiddels al meer dan 50 jaar geleden ook deed, al was het toen uit hoge nood. En trouwens ook omdat het nogal lastig is om opeens nodig te moeten tijdens de uren dat je in je ruimtepak gehesen, halfondersteboven in de capsule ligt te wachten op de lancering.

De traditie is nog kerngezond: de Franse kosmonaute Claudie Haigneré schijnt meegedaan te hebben met een potje voorgeplaste urine, al liet ruimtetoeriste Anousheh Ansarie deze kans voorbijgaan. Misschien is dat ook voor Kuipers wel verstandig, aangezien er morgen temperaturen van -28 graden worden verwacht.

Nog in Moskou hebben de drie bemanningsleden weken eerder al anjers gelegd onder de Kremlinmuren, waar de as ligt van Gagarin en de vier kosmonauten die tijdens ruimtemissies stierven. Ook bij het standbeeld van Gagarin in Sterrenstad, het trainingscentrum bij Moskou, worden bloemen gelegd, waarna de bemanning door moet naar Joeri's voormalig appartement om daar het gastenboek te tekenen. In Baikonoer, vijf dagen voor hun vertrek, bezoekt de bemanning steevast het ruimtevaartmuseum , om daar boeken, enveloppen en ook een muur te signeren.

Snelle knipbeurt

Tijdens de uitrol en het overeindtakelen van de raket, mag de bemanning niet kijken. Dat brengt ongeluk. Dus wordt rond die tijd hun haar geknipt (al wordt dat voor de kale Kuipers een snelle knipbeurt)

De dag voor de lancering kijkt de bemanning verplicht naar de klassieke Sovjetfilm 'De Witte Zon van de Woestijn', die verder niets met ruimtevaart te maken heeft. Die dateert overigens uit 1970, dus niet alle tradities stammen per se rechtstreeks af van de tijden van Sovjetheld Gagarin zelf, die in 1961 al vloog. De vaste muziek op de lanceerdag is het nummer 'het gras bij ons thuis' van de band Zemljane ('de aardbewoners'). Uit 1982, maar het gaat tenminste wel over ruimtereizen.
 

De lanceerdag zelf is ook weer vol ceremonieel. Bij het ontbijt wordt een glas champagne geschonken, en laat de bemanning op de deur van de hotelkamer hun handtekening achter (de deur is al een paar keer vervangen omdat hij vol was). Daarna gaan ze nog even rustig 'zitten voor de reis', een goeie Russische gewoonte. Na de val van de Sovjet-Unie is er een zegening door een Russisch-orthodoxe priester bij het programma gekomen, waar altijd al de officiële groet aan de staatscommissie opstond, die de lancering net heeft goedgekeurd (Sojoez-vluchten worden zelden uitgesteld).

Dan volgt het beroemde bus-plasmoment, buiten zicht van de camera's, en de klim naar de capsule, bovenin de raket, die al staat te zoemen en te dampen van de vloeibare zuurstof. Nooit vergeet de bemanning de startsleutel van de vorige bemanning. Dat zou ongeluk brengen. Een countdown, zoals de Amerikanen doen, hebben de Russen dan weer niet, de lancering start gewoon om 14.17 (Nederlandse tijd).

Brood en zout

Vrijdag komt het Sojoez-ruimteschip aan bij het Internationaal Ruimtestation. Na de aankoppeling duurt het een paar uur voordat de luchtsluis wordt geopend, en de bemanning naar binnen kan zweven. De arriverende bemanning wordt op zijn Russisch verwelkomd met zout en brood (in zakjes, zodat het geen troep wordt).

Tijdens het verblijf, een half jaar in het geval van Kuipers, doet de bemanning het even rustig aan met de vormelijkheden, die weer beginnen na de landing: 'Spasibo', bedankt, schrijven de kosmonauten op de wand van hun door de afdaling geschroeide landingscapsule. Na de quarantaine van een paar weken plant iedere kosmonaut een boompje in het ruimtevaardersbosje, waar de oudste loot natuurlijk door Gagarin is gepoot.

Toch verandert er ook wel eens iets. Bijvoorbeeld na het aantreden van ex-militair Vladimir Popovkin als directeur van het Russische ruimtevaartagentschap Roskosmos. Zijn voorganger Anatoly Perminov vertrok na een reeks mislukte lanceringen.

Machtige positie

Popovkin haalde de bezem door het ceremoniële lanceerfestijn. Er is veel minder plaats voor bezoekers, pers en vips, en de regie gaat een stuk strakker, klagen vertegenwoordigers van ESA, de Europese ruimtevaartorganisatie onder wiens vleugels Kuipers vliegt. We krijgen de indruk dat het niet alleen gaat om het opschonen van de procedures, maar ook om even te laten voelen wie hier de touwtjes in handen heeft, zei een vertegenwoordiger. Sinds het pensioen van de Space Shuttle is de Russische Sojoez de enige bemande toegang tot de ruimte, en dat is best een machtige positie.

Dus vindt de laatste persconferentie, vanmiddag om 15.00 uur Nederlandse tijd, op bevel van Popovkin plaats achter glas, tegen besmetting, en het is verboden vragen te stellen in andere talen dan het Engels of het Russisch (best lastig, voor de Nederlandse radio). 'Er mag steeds minder', klaagt Pål Hvistendal, hoofd publiciteit van de ESA.

Met de opschoningsoperatie van Popovkin is ook de traditie gesneuveld dat bezoekers en medewerkers muntjes op de rails legden tijdens de uitrol. Dat brengt geluk, en je houdt er een plat muntje aan over, geplet door een raket. Maar nu schoppen de bewakers, die voor de raket over het spoor heen wandelen, de muntjes van de de rails af.

Lees meer over ruimtevaartrituelen, ook in andere landen in The Space Review. Ook interessant: het boek 'Hemelbestormers, feiten en fabels over ruimtevaarders', van Mark Traa, De Bezige Bij 1997. Hierin staat een deel van de hierboven genoemde tradities beschreven.