Zonder antibiotica zou onze samenleving er heel anders uit zien. Vóór de Nobelprijswinnende ontdekking van het eerste antibioticum, penicilline, waren allerhande ziektes en infecties in potentie dodelijk. Omdat bacteriedodende middelen zo nuttig zijn, en bovendien weinig bijwerkingen leken te hebben, zijn ze de afgelopen eeuw op zeer grote schaal gebruikt.

Maar niet alle bacteriën zijn slecht. Er leven in je spijsverteringsstelsel en op je huid ook miljarden nuttige bacteriën, die bijvoorbeeld helpen bij het verteren van voedsel en die schadelijke, ziekmakende micro-organismen buiten de deur houden. Jammer alleen dat antibiotica geen onderscheid maken tussen “goede” en “slechte” bacteriën. Breed inzetbare antibiotica helpen nuttige bacteriën net zo hard om zeep als schadelijke. Wat de reden is dat je weerstand vaak tijdelijk verminderd is na een antibioticakuur.

Dit alles hoeft geen probleem te zijn, als de nuttige bacteriën zich na een tijdje gewoon weer herstellen. Volgens Martin Blaser, hoofd van de geneeskundefaculteit van de New York University, zijn er echter steeds meer aanwijzingen dat overmatig gebruik van antibiotica de populaties goede bacteriën in je lichaam permanent beschadigt. Hij luidt daarom deze week, voorzichtig, de noodklok in het blad Nature.

Blaser noemt in zijn commentaarstuk onder meer een recent Deens onderzoek, dat een duidelijke correlatie vond tussen de hoeveelheid antibioticakuren die kinderen ontvangen en de kans dat zij een chronische darmziekte krijgen. Ook is er kort geleden een studie verschenen die aantoont dat de darmflora verandert onder invloed van antibiotica. Dit beïnvloedt de manier waarop je je voedsel verteert, en mogelijk ook het risico op aandoeningen als diabetes en obesitas.

Een ander voorbeeld dat Blaser aanhaalt is dat van de maagbacterie Helicobacter pylori. Een eeuw geleden had vrijwel iedereen deze bacterie in z’n maag; tegenwoordig heeft in de Westerse wereld bijna niemand dit meer. Dankzij antibiotica. Nou is H. pylori ook geen heel fijne bacterie. Hij kan onder meer maagzweren en maagkanker veroorzaken. Maar tegelijkertijd lijkt het erop dat de bacterie ook z’n nuttige kanten heeft. Kinderen die de bacterie niet in hun maag hebben zitten, hebben een grotere kans op astma en allergieën, waaronder hooikoorts. Inderdaad; aandoeningen die tegenwoordig flink vaker voorkomen dan honderd jaar geleden.

Zeker is het allemaal absoluut niet, maar het zou volgens Blaser dus zomaar kunnen dat de stijging van aandoeningen als darmziekten, diabetes, obesitas, astma en allergieën in de afgelopen decennia samenhangt met het overmatige gebruik van antibiotica. Hij pleit voor meer onderzoek naar deze mogelijke relatie. En voor terughoudendheid van artsen bij het voorschrijven van antibioticakuren.

Dat laatste is waarschijnlijk sowieso verstandig. Een ander bekend probleem rondom antibiotica is tenslotte dat overmatig gebruik ervan heeft geleid tot een groeiend aantal (multi)resistente bacteriën. Waardoor sommige bacteriën die we afgelopen eeuw met succes hebben bestreden, opeens weer net zo dodelijk zijn als voorheen.

Bron: Martin Blaser, Stop the killing of beneficial bacteria (Comment), in: Nature, 24 augustus 2011.