Een etymologisch woordenboek maakt door het onthullen van de oorsprong van een woord soms in één klap duidelijk wat het behelst. Neem nu stress. Het zou van het Latijnse stringere en strictiare via het Franse étrécir en estrecier bij het Engelse (en na 1950 ook Nederlandse) stress zijn uitgekomen. Oorspronkelijke betekenis: snoeren.

Iets wat te strak zit dus, en dat is precies hoe stress voelt. Benauwd, overspannen. En hoe langer het duurt, hoe gevaarlijker het wordt. Want een beetje stress is niet erg – er wordt zelfs gesproken over positieve stress, die je ertoe aanzet mooie sportprestaties te leveren bijvoorbeeld, of een examen te halen – maar te veel en langdurige spanning kan een mens levenslang schaden.

Wat gebeurt er? Er is een mogelijk stressvolle situatie, ook wel stressor genoemd. Afhankelijk van het individu dat erdoor getroffen wordt, ontwikkelt zich een stressrespons. Zo raakt de één al oververhit door het inpakken van de vakantiekoffers, terwijl de ander zes weken lang onbekommerd een kinderkamp kan leiden.

Meer algemene aanleidingen voor stress zijn angst, verdriet en woede. De spanning neemt toe, waarna het fysiologische systeem zijn maatregelen neemt om deze toestand tegemoet te treden.

Een snelle reactie van het zenuwstelsel is de productie van adrenaline, ook wel het vlucht- of vechthormoon genoemd. Handig als je ineens tegenover een tijger staat; het geeft je de vleugels om te doen wat er op dat moment gedaan moet worden.

Een langzamere reactie bestaat uit de aanmaak van drie andere stoffen, waaronder het stresshormoon cortisol. Dat helpt het lichaam om energie te mobiliseren waardoor het beter opgewassen is tegen bedreigende situaties.

Op zich prima hulpmiddelen. Mis gaat het pas als er te weinig rust zit tussen de momenten van stress, als er geen tijd is om te herstellen waardoor de verdedigingsbronnen van het lichaam uitgeput raken. Want dat vergroot de kans op blijvende psychische schade, zoals het door oorlogen, gijzelingen en martelingen veroorzaakte posttraumatische stresssyndroom.

Baby’s in gestresste buiken
Aanstaande moeders en hun foetussen zijn negen maanden lang intensief met elkaar verbonden. Wat moeder eet, eet het kind, wat moeder voelt, voelt het kind. In zekere zin. Als een vrouw zwanger is in een stressvolle periode, krijgt haar ongeboren baby van het door haar extra aangemaakte stresshormoon cortisol zijn portie binnen via de navelstreng. En dat heeft gevolgen voor de manier waarop genetische informatie afgelezen wordt.

De Amerikaanse psychiater Rachel Yehuda is gespecialiseerd in onderzoek naar de invloed van stress van ouders op hun kinderen. Zo keek zij al naar de nakomelingen van Holocaustoverlevenden die aan traumastoornissen leden en een ontregeld cortisol-systeem hadden, terwijl de oorzaak daarvoor door hun vader en/of moeder beleefd was. Werden de symptomen doorgegeven door het leven in een huis vol nachtmerries? Of was er misschien sprake van genetische transmissie?

9/11 wierp Yehuda een nieuwe onderzoeksgroep in de schoot. Zij volgde 38 vrouwen die ten tijde van de aanslagen zwanger waren, en de kinderen die zij na die traumatische gebeurtenis baarden. Labyrint zocht Yehuda op, en sprak met een van de vrouwen die tien jaar geleden met een dikke buik een veilig onderkomen zocht terwijl achter haar de torens instortten. Heeft de stress van toen invloed gehad op de tiener van nu?

Nederlands onderzoek
Ook in Nederland wordt al langer onderzoek gedaan naar de invloed van stress vóór de geboorte. Zo blijken kinderen van tijdens hun zwangerschap angstige vrouwen prikkelbaarder te zijn volgens de eveneens in Labyrint getoonde Bea van den Bergh, hoogleraar psychologie aan de Universiteit van Tilburg. Ook hebben ze op latere leeftijd een grotere kans op ADHD of depressieve klachten dan baby’s geboren uit ontspannen moeders.

Afhankelijk van de aard, toestand en omstandigheden van een gespannen vrouw kan haar baby met een te lage cortisolspiegel geboren worden, waardoor iemand tijdens het leven moeite heeft om kalm en rustig te reageren op stressvolle situaties. Of het kind komt met een te hoge cortisolspiegel ter wereld; onbewust heeft een moeder haar nageslacht voorbereid op een bestaan in een stressvolle samenleving.

Stressvolle beroepen
Labyrint bestaat altijd uit twee delen. Behalve over de gevolgen van stress tijdens zwangerschap gaat de uitzending over het toetsen van de reacties van mensen met een stressvol beroep, zoals brandweermannen (tijdens 9/11 stierven er 348). Aan de hand van voeten op een plaat vol meetapparatuur, de blik die iemand op welk deel van een gezicht of lichaam richt, of het gedrag tijdens een paniekoefening, wordt duidelijk welke optie tijdens stress de voorkeur heeft: fight, flight of freeze.

Tijdens hoogspanning gaat de bloeddruk omhoog, de hartslag stijgt, er stroomt zuurstofrijk bloed naar zowel de spieren als het hart en de hersenen, spieren spannen zich, de ademhaling wordt sneller, het bloed trekt weg uit het gezicht, de keel knijpt samen, handen worden koud, zweet breekt uit. Klaar voor actie: vechten, rennen of verstarren. Wat het, onbewust, wordt, maakt iemand wel of niet geschikt voor het uitoefenen van een stressvol beroep.

Labyrint: Leven met stress
woensdag 7 september, nederland 2, 20.50-21.25 uur