Maar nu is er nieuwe DNA-test, ontwikkeld door de afdeling Forensische Moleculaire Biologie van het Eramus Medisch Centrum, die wel onderscheid kan maken tussen mannelijke verwanten. Het internationale team, onder leiding van prof Manfred Kayser, publiceert de methode in het tijdschrift The American Journal of Human Genetics.

Peter de Knijff, directeur van het Forensisch Genetisch Consortium en partner in dit project: 'De nieuwe test geeft een kans van 70 procent dat je een verschil vindt tussen het y-chromosoom van een vader en een zoon. Met de oude test was die kans maar 10 procent, dus dit is echt een doorbraak.'

Natuurlijk zijn er maar weinig zedendelicten waarbij zowel de vader als de zoon verdachte zijn. Maar de overeenkomst in y-chromosomen strekt zich veel verder uit. De Knijff: 'Dat geldt echt wel 10, 15 generaties omhoog én omlaag, dus in iedere verkrachtingszaak had je al gauw een potentiële match met honderden mannen.'

Immers, als een verdachte zoon hetzelfde y-chromosoom heeft als de vader, heeft die hetzelfde y-chromosoom als de grootvader en de overgrootvader, dus hebben ook diens andere zonen en kleinzonen hetzelfde y-chromosoom, dus ook alle neven van de verdachte, en de achter- en achterachterneven.

De Knijff: 'De oude test was alleen nuttig voor de advocaat, want daarmee kun je een verdachte wel uitsluiten als er geen match is.'

Gemengd monster 
In verkrachtingszaken bevatten de afgenomen monsters doorgaans meer slachtoffer- dan dader-DNA. Het analyseren van zo'n gemengd DNA-monster is technisch niet goed mogelijk: er komt dan geen profiel uit dat een duidelijke match (of discrepantie ) geeft met een verdachte.

Daarom wordt in zulke zaken alleen het DNA van het y-chromosoom getest. Net als bij de gewone DNA-profilering, zoekt men ook op het y-chromosoom naar zogeheten short tandem repeats (STR’s). Een STR is een kort DNA-fragment dat een aantal malen herhaald achter elkaar in het DNA voorkomt. Deze STR’s komen in alle chromosomen voor, en zijn de basis voor iemands unieke DNA-profiel. Dit profiel geeft voor circa twintig STR’s op diverse chromosomen aan hoe vaak elke STR herhaald wordt in het DNA.

Helaas erft juist het y-chromosoom vrijwel ongewijzigd over van vader op zoon, zodat alle mannelijke familieleden met een gemeenschappelijke voorouder dezelfde STR’s hebben. Het y-chromosoom gedraagt zich bij de overerving namelijk anders dan alle andere chromosomen, omdat het als enige niet dubbel voorkomt.

Uitwisseling
Van de overige chromosomen zijn twee kopiëen in de celkern aanwezig, die tijdens de celdeling waarbij de geslachtscellen ontstaan, overeenkomstige stukken uitwisselen (‘recombinatie’ ). STR’s op de 26 gewone chromosoomparen en op de twee x-chromosomen van een vrouw worden daarom door celdeling en voortplanting gemixt. Ieder individu heeft op die chromosomen daarom een unieke set STR’s (mits de set groot genoeg is).

Het y-chromosoom, daarentegen, heeft geen dubbelpartner, zodat geen recombinatie optreedt en het met een vrijwel identieke set STR's overerft van vader op zoon. Toch is er altijd nog een kleine kans dat DNA verandert door spontane mutatie of door een aflees- of kopiëerfout bij de celdeling. De kans op zo’n mutatie varieert van plek tot plek in het DNA, en sommige STR’s blijken relatief vaak te veranderen door spontane mutatie.

Het team onder leiding van Kayser heeft daarom 186 Y-STR-markers in een groot aantal vader-zoon paren onderzocht. Daaruit selecteerden ze een set van 13 markers die zo snel muteren, dat ze met een kans van 70 procent in vader en zoon niet-identiek zullen zijn.

Behalve bij zedendelicten, verwachten de onderzoekers dat de nieuwe test ook gaat helpen bij het identificeren van de stoffelijke resten van ongeïdentificeerde mannen.

Arnout Jaspers