Een actief leven, zowel mentaal als fysiek, helpt om dementie tegen te gaan. Ouderen worden daarom aangespoord om hun hersenen actief te houden en te trainen. Bijvoorbeeld het lezen van kranten en het doen van kruiswoordpuzzels kan al een positief effect hebben, evenals positief denken trouwens. Maar er is ook een keerzijde, zeggen Amerikaanse onderzoekers nu. Veel hersenoefening stelt de komst van dementie inderdaad uit, maar als het eenmaal toeslaat dan gaat de aftakeling des te sneller. Hun werk staat deze week beschreven in Neurology.

De onderzoekers volgden bijna twaalf jaar lang 1508 proefpersonen van 65 jaar en ouder. Geen van hen had bij aanvang last van dementieverschijnselen. Als maatstaf voor hun hersenbezigheid moesten ze toen met een puntenscore aangeven hoe vaak ze een van de volgende vijf activiteiten ontplooiden: naar de radio luisteren, televisie kijken, lezen, spelletjes spelen en een museum bezoeken. Hoe hoger de puntenscore, hoe actiever ze mentaal waren.

Snellere aftakeling
Om de drie jaar werden de deelnemers opnieuw benaderd en onderzocht. Gedurende de evaluatieperiode van twaalf jaar overleden er ruim 250 mensen en raakten de onderzoekers met bijna honderd mensen het contact kwijt. Van de 1157 overgebleven proefpersonen ontwikkelden 395 lichte dementieverschijnselen en 148 de ziekte van Alzheimer, de meest voorkomende vorm van dementie.

De onderzoekers vergeleken de dementieverschijnselen van de proefpersonen met hun oorspronkelijke puntenscore. Daaruit bleek dat elke volle scorepunt de achteruitgang van de hersenen bij proefpersonen zonder dementieverschijnselen met 52 procent verminderde. Een flink voordeel dus; met als belangrijke conclusie dat meer hersenactiviteit de komst van dementie kan uitstellen. Maar als de hersenaandoening eenmaal toeslaat, dan gaat de aftakeling bij mensen met een actief brein ook veel sneller; een toename van 42 procent per jaar per scorepunt.

Maar de concrete relatie tussen actieve hersenen en dementie blijft nog enigszins in nevelen gehuld. Ook is het nog erg onduidelijk welke hersenactiviteiten welke effecten hebben. Of wat de rol van intelligentie in dit alles speelt. Volgens de onderzoekers helpt een actief mentaal leven uiteindelijk vooral om de hersenen langer normaal te laten functioneren. Maar het effect is uiteindelijk gelimiteerd, aangezien ook bijzonder actieve mensen dement worden. De onderzoekers blijven er echter warme voorstanders van om de hersenen van oudere mensen te stimuleren met nieuwe uitdagingen, zoals het nemen van acteerlessen of andere cursussen.

Medicijn tegen Alzheimer
Door de vergrijzing zal het aantal dementen steeds verder toenemen, met als belangrijkste ziektebeeld de ziekte van Alzheimer. Die wordt vermoedelijk veroorzaakt doordat bepaalde eiwitten abnormaal worden afgebroken. De afbraakproducten die hierdoor ontstaan vormen klonten in de hersenen, waardoor zenuwcellen verzwakken en afsterven. Er zijn echter aanwijzingen dat een algemeen gebruikt medicijn tegen kanker de vorming van die afbraakproducten kan voorkomen. Dit onderzoek staat deze week beschreven in Nature.

Het laboratorium van Paul Greengard, die in 2000 de Nobelprijs voor de Geneeskunde kreeg voor zijn werk aan neurotransmitters, deed muisproeven waarbij het bewuste medicijn inderdaad de vorming van afbraakproducten tegenging, zonder andere aanverwante lichaamsprocessen te verstoren. Wat dit betekent voor de mens, moet echter nog blijken. En of het de juiste oplossing is, want er zijn ook onderzoekers die zeggen dat de klonten in de hersenen juist hersencellen kunnen redden.

Paul Schilperoord

R.S. Wilson e.a., ‘Cognitive activity and the cognitive morbidity of Alzheimer disease’, in Neurology, 1 september 2010.

Gen He e.a., ‘Gamma-secretase activating protein is a therapeutic target for Alzheimer’s disease’, in Nature, 1 september 2010.