Herman van Gunsteren

Durven twijfelen

Prof. dr. Herman van Gunsteren
Zoom
Prof. dr. Herman van Gunsteren

Zekerheid is een illusie. We zijn onwetend. Daar kunnen we maar beter mee leren leven, vindt politicoloog Herman van Gunsteren.

'Veel mensen durven niet te twijfelen. Er is eens een proef gedaan waarbij twee groepen artsen scans van patiënten moesten beoordelen op bepaalde kenmerken. De eerste groep had negentig procent van de antwoorden goed, de tweede groep zeventig procent. Maar de laatste groep was ervan overtuigd dat ze alles goed hadden, terwijl de eerste groep twijfelde aan zijn antwoorden.

Dat betekent niet per definitie dat alleen de besten durven te twijfelen, want ik heb ook hele goeie wetenschappers meegemaakt die grote moeite hadden om hun fouten toe te geven. Het is wel zo dat het psychologisch moeilijk is om toe te geven dat je ernaast zit. Mensen willen zekerheid. Vaak is dat echter niet mogelijk. De kunst is om de onwetendheid de verwelkomen, te omhelzen. Net zoals de Griekse filosoof Socrates dat 2400 jaar geleden al deed door te zeggen: Het enige dat is weet, is dat ik niets weet.
 
Geen pasklare antwoorden
Het wordt onderschat, hoe belangrijk het is om de onwetendheid te verwelkomen. We weten namelijk gewoon niet alles. Ook de wetenschap levert halfproducten, geen kant-en-klare kennis. De politiek wil graag pasklare antwoorden, maar die zijn vaak niet voorhanden. Daar moeten we mee leren leven.
 
Beter is het om je fouten toe te geven, en er van te leren. Of om te leren van de fouten van anderen. Een mooi voorbeeld is de mythe van Odysseus en de sirenen. Van deze halfgodinnen werd gezegd dat ze zeemannen in verleiding brachten met hun prachtige gezangen, waardoor ze hun koers verlegden en op de klippen liepen.
 
Odysseus wist daarvan, en had van een goede vriend de raad gekregen om zijn oren, en die van zijn bemanning, dicht te stoppen met bijenwas. Op die manier zouden de sirenen zijn boot geen schipbreuk kunnen doen lijden. De Griekse held koos echter voor het beste van twee werelden. Hij liet de oren van zijn bemanning dichtstoppen, maar liet zichzelf vastbinden aan de mast. Daardoor kon hij niet naar de sirenen toe varen, maar genoot hij wel van hun hemelse gezang.'
 
Tekst: Bouwe van Straten
 
Herman van Gunsteren was tot zijn pensioen hoogleraar politieke theorieën aan de Universiteit Leiden. De vitaliteit van politieke constellaties ligt in zijn ogen niet in de mate waarin ze consensus weten te bereiken, maar in de manier waarin ze omgaan met conflicten en verschillen; in de markt door competitie, in de wet door tegengestelde procedures, en in de politiek door regering en oppositie. Hij schreef onder meer Bouwen op burgers en Vertrouwen in Democratie. Hij geeft regelmatig commentaar op Business News Radio en is daarnaast gepassioneerd pianist.