'Sinds de Verlichting en de opkomst van de wetenschap zijn we steeds meer gaan geloven in onze ratio. Je ziet dat tegenwoordig heel duidelijk in de economie. Daar heeft men als onderliggende aanname dat de mens een rationeel wezen is. Als een mens kan kiezen tussen één en twee euro, zal hij altijd kiezen voor twee euro, is het idee. Dat is een van de fundamenten van de economie. Maar het klopt helemaal niet. De mens is juist veel grilliger, ongrijpbaarder en irrationeler dan vaak wordt gedacht. Dat is in mijn ogen een heel belangrijk idee, dat nog veel meer door mag sijpelen.

 

Het frustrerende is  dat de politiek maar blijft denken dat de burgers rationeel handelende wezens zijn. Kijk bijvoorbeeld naar de huidige kabinetsformatie. Een van de manieren waarop de VVD wil bezuinigen is door de uitkeringen te verlagen, want dan  zou er een motivatie ontstaan om te werken. Dat idee is gebouwd op het adagium dat de mens een economisch rationeel wezen is. En aangezien we dat niet zijn, is dus ook het effect van zo’n maatregel zeer twijfelachtig.

 

Hetzelfde zie je in de gezondheidszorg. We geven mensen verschillende keuzes, verschillende ziektekostenverzekeringen, en gaan er vanuit dat mensen vervolgens een rationele afweging maken. Dat is gewoon niet zo. Dat hele stelsel is dus gefundeerd op een onware aanname.

 

Veel psychologen zullen hier niet van opkijken, die weten al lang dat de mens irrationeel is. En economen beginnen het ook steeds beter in de gaten te krijgen. Denk bijvoorbeeld aan het werk van Daniel Kahneman,die in 2002 de Nobelprijs voor economie ontving. Hij liet in de jaren 70 door middel van experimenten al zien dat de mens inderdaad een irrationeel wezen is. In complexe situaties zijn we vaak nauwelijks in staat om een rationele keuze te maken, zeker niet als de consequenties ervan onduidelijk zijn.

 

Maar het wordt nog veel te weinig opgepikt door de politiek en de maatschappij. Het is waarschijnlijk ook lastig te accepteren. Want het gaat om onszelf, en je zou natuurlijk het liefste willen dat je heel knap, intelligent en wat al niet bent. Daarom is het confronterend om te onderkennen dat je eigenlijk maar een grillig, raar wezen bent. Toch denk ik dat dit idee de komende tijd steeds meer geaccepteerd zal raken. Niet alleen in de wetenschap, maar ook in de politiek en bij allerlei maatschappelijke instituties.'

 

Tekst: Bouwe van Straten