Voorgangers van de moderne mens zijn veel eerder en verder over de wereld uitgezwermd dan bekend was, blijkt de laatste jaren steeds weer. De vondst van 48 stenen werktuigen op het Indonesische eiland Flores schuift de grens nog een stukje op. Ze lagen verstopt onder een 80 centimeter dikke laag vulkanisch gesteente van ruim een miljoen jaar oud.

Het is niet voor het eerst dat voorwerpen op dit eiland zijn gevonden die onmogelijk door moderne mensen gemaakt kunnen zijn, vertelt John de Vos, paleontoloog bij Naturalis in Leiden. “Je kent natuurlijk de vondst van de dwergmens Homo floresiensis, in 2003, bijgenaamd de Hobbit. Toen zijn ook werktuigen gevonden, de oudste zo’n honderdduizend jaar oud. Veel minder bekend is, dat we in de jaren negentig ook al werktuigen uit de grond haalden en hun ouderdom vaststelden op bijna 900 duizend jaar. Waarschijnlijk waren ze gemaakt door Homo erectus.”

Waarom nu wel?
“Destijds wilde Nature dat verhaal niet hebben. Zulke oude bewijzen pasten helemaal niet in het beeld dat er toen was van de verspreiding van vroege menstypen, en dus vertrouwden ze onze datering niet. Nu komen één miljoen jaar oude werktuigen er wel in. Waarom? Ik denk dat dat vooral met de ontdekking van de ‘Hobbit’ te maken heeft. En met de schedels in Dmanisi, in Georgië. Die zijn 1,8 miljoen jaar oud, wat ook niemand voor mogelijk had gehouden.”

De Vos vond ook honderdduizenden jaren oude stenen werktuigen op de Filippijnen. En zo zijn er nog wel meer vreemde vondsten, zegt de paleontoloog. “Maar zonder menselijke botten, het liefst schedels, heb je een moeilijk te verkopen verhaal.”

Botten zeggen inderdaad veel meer dan stenen, zegt Gert van den Bergh, één van de auteurs van het nieuwe Nature-artikel. Hij heeft tegenwoordig een aanstelling aan de universiteit van Wollongong (Australië) en richt zich in zijn werk voornamelijk op Indonesië. “Het idee dat je aan oeroude stenen werktuigen kunt zien wie ze gemaakt heeft, is de laatste jaren bijna helemaal losgelaten. Verschillende soorten mensen blijken min of meer dezelfde vormen te hebben gemaakt. Dus nee, die vorm zegt niet zo veel. Maar de ouderdom natuurlijk wel. En die heeft mijn Deense collega Gitte Jensen aangetoond met de zeer precieze argon-laserfusie techniek.”

Dierenbotten
Botten van een miljoen jaar oud hebben Van den Bergh en zijn collega’s niet gevonden in Wolo Sege, de plek waar ze de werktuigen uit de grond haalden. “Gelukkig zijn elders op Flores wel dierenbotten van iets jongere ouderdom gevonden.” Onder meer door John de Vos, die dus niet het geluk had er zulke oude werktuigen bij te vinden.

Flores ligt voorbij de ‘Wallace-lijn’, die de Australische en Aziatische natuur van elkaar scheidt. Al miljoenen jaren is de zee daar een natuurlijke barrière, die weinig diersoorten weten te nemen. Van den Bergh: “Op Flores kwamen bijvoorbeeld nooit varkens en herten voor, terwijl dat toch vrij goede zwemmers zijn. Maar wel olifanten en ratten, die nog iets zeewaardiger zijn. En vroege mensen dus.”

Extreem klein olifantje
“Je ziet je een groot verschil tussen de periode voor een grote vulkaanuitbarsting, rond 900 duizend jaar geleden, en erna. Ervoor leefden er op Flores reuzenschildpadden en liep het extreem kleine dwergolifantje Stegodon sondaari er rond, met een schofthoogte van 90 centimeter.” Daarna niet meer. Er kwam een nieuwe, veel grotere olifant van het vasteland, die in de honderden eeuwen daarna kromp tot dwergformaat, maar nooit zo klein is geworden als zijn voorganger.

En de mensen, die uiteindelijk ook krompen tot een lengte van een meter, hoe zit het daarmee? Zijn die bij deze ramp ook van het eiland weggevaagd en hebben ze Flores daarna opnieuw gekoloniseerd, of hebben ze de slachting overleefd? Het is allebei mogelijk, zegt Van den Bergh. Tot nu toe was het idee dat de eerste mensachtigen na die uitbarsting op het eiland aankwamen, en dat zij misschien schuldig waren aan het verdwijnen van de schildpad en de mini-olifant. “Maar dat is erg onwaarschijnlijk geworden nu we deze werktuigen hebben ontdekt. Want een soort uitroeien nadat je tienduizenden jaren naast elkaar hebt geleefd, dat is niet logisch.”

Hij acht het goed mogelijk dat deze mensen goed door de vulkaanuitbarsting heenkwamen. “Dat deed de komodovaraan namelijk ook, en die is net als de mens een generalist. Als je van een specifieker dieet moet leven, zoals die schildpad en het olifantje, dan heb je het moeilijker. Die zouden dus wel door deze uitbarsting gesneuveld kunnen zijn.”

Eén miljoen jaar is minimum
Wanneer de eerste mensachtigen op Flores aankwamen, staat uiteraard nog steeds niet vast. Die één miljoen jaar is een minimum; het kan veel langer geleden zijn, aldus Van den Bergh. “En was dat inderdaad Homo erectus, waarvan ook 1,2 miljoen jaar oude resten op Java gevonden zijn? Of misschien een ouder menstype? We weten het niet zeker.”

Ook is niet duidelijk hoe die vroege mensen op Flores zijn beland. Van den Bergh denkt niet dat ze boten of vlotten hebben gebouwd. “Het lijkt me waarschijnlijker dat ze er door tsunami’s heen gespoeld zijn. Die zijn er regelmatig in dit gebied, en bij de tsumani van een paar jaar geleden bleek dat mensen ver kunnen komen als ze zich aan een ontwortelde boom vastklampen.”

Kortom, er zijn nog vragen genoeg. De komende jaren kan het onderzoek op Flores en andere eilanden doorgaan, zegt Van den Bergh. “Mijn collega Mike Morwood heeft voor vijf jaar financiering geregeld. Dus in juni gaan we weer naar Wolo Sege om te graven. En we gaan elders op Flores zoeken naar nog oudere grondlagen. Daarnaast heb ik lopend onderzoek op Sulawesi, waar we ook oude werktuigen hebben gevonden. Misschien is Flores wel vanuit die richting gekoloniseerd.”

Hobbit verdween eerder
In het artikel in Nature staat terloops dat Homo floresiensis niet twaalfduizend, maar zeventienduizend jaar geleden verdween. Hoe zit dat? “Ja, destijds zeiden we dat de jongste botten twaalfduizend jaar oud waren, dat klopt. Het blijkt nu dat we een grondlaag in de grot Liang Bua hebben gemist. Zestien à zeventienduizend is het goede getal. Mogelijk is de Hobbit aan z’n einde gekomen door vulkaanuitbarstingen als gevolg waarvan dikke aslagen in de grot zijn afgezet. De moderne mens kwam zo’n elfduizend jaar geleden aan, toen het weer rustig was. Misschien was Homo floresiensis er toen nog wel, want daar zijn intrigerende volksverhalen over.”

Elmar Veerman

Adam Brumm, Gitte M. Jensen, Gert D. van den Bergh, Michael J. Morwood, Iwan Kurniawan, Fachroel Aziz en Michael Storey: ‘Hominins on Flores, Indonesia, by one million years ago’, Nature, 18 maart 2010