Hoe moet je leven? Wat is goed, en wat niet? Morele regels zijn vaak eeuwenoud, en veranderen niet zomaar, zelfs al kunnen ze per cultuur verschillen. Je krijgt ze met de paplepel ingegoten, en worden van generatie op generatie overgedragen.

Maar met sterke magnetisch stimulering kun je het morele oordeel van mensen aanzienlijk beïnvloeden. Dan blijken ideeën over goed en kwaad opeens niet meer zo stabiel, ontdekten onderzoekers van het MIT, Harvard University en Beth Israel Deaconess Medical Center. Mensen krijgen dan moeite om slechte bedoelingen en slechte uitkomsten uit elkaar te houden, schrijven ze in PNAS.

Het was al bekend dat morele afwegingen worden gemaakt in een hersengebiedje dat boven en achter het rechteroor is gelegen. Dat was dus de plek waar de onderzoekers het magnetische veld op loslieten. Tegelijkertijd kregen de proefpersonen verhalen te horen waarin de slechte of goede bedoelingen van mensen tot verschillende uitkomsten leidden.

Mislukte aanslag
In een van de verhalen probeerde een jongen de enkel van zijn vriendin te breken. In de ene versie lukte dat, in de andere niet. Onder normale omstandigheden vinden mensen ook de mislukte poging verwerpelijk. Maar bij ‘gemagnetiseerde’ mensen had de afloop duidelijk invloed op hun morele oordeel: als de enkel niet brak, vonden ze het gedrag van de jongen minder verwerpelijk.

Een ander verhaal leverde dezelfde reactie op. Daarin probeerde een meisje haar vriend te vergiftigen, maar deed ze zonder het te weten suiker in plaats van gif in zijn koffie. Het resultaat: de proefpersonen vonden dat het meisje minder blaam trof als haar vriend per ongeluk niet werd vergiftigd.

Dat heeft alles te maken met de kortsluiting die het magnetische veld veroorzaakt in de hersencellen, leggen de onderzoekers uit. Daardoor beginnen ze op een chaotische manier signalen af te geven, wat het voor de proefpersonen moeilijk maakte om de bedoelingen van de personen in de verhalen juist te interpreteren. In plaats daarvan baseerden ze hun oordeel voor een groter deel op de uitkomst, waardoor ze de slechte bedoelingen gemiddeld zo’n 15 procent minder verwerpelijk vonden.

Dat effect was gelukkig tijdelijk: zodra het magnetische veld werd uitgeschakeld, herstelden ook de morele vermogens van de proefpersonen zich. Toch is de wetenschap duidelijk weer een stapje verder. Het is nu niet alleen bekend waar in je hoofd morele beslissingen worden genomen, het is zelfs mogelijk die beslissingen te beïnvloeden. Waarbij het natuurlijk de vraag is of dat verheugend nieuws is. Maar gelukkig is het erg moeilijk om iemand op een onopvallende manier aan een sterk magnetisch veld bloot te stellen.

Wetenschap en moraal
Steeds vaker nemen wetenschappers de moraal onder de loep. Dat zal onze moraal niet zo snel veranderen. Want kennis over hoe de wereld in elkaar zit, kan je nooit vertellen hoe je je moet gedragen. Zoals filosofen al eeuwen zeggen: ‘is’ kan nooit tot ‘ought’ leiden.

Of toch wel? Er zijn mensen die denken van wel. Zoals de filosoof, neurowetenschapper, bestseller-auteur en beroeps-atheïst Sam Harris in zijn TED-talk laat zien. Hij vindt het zelfs gevaarlijk dat er zo’n scheiding bestaat tussen feiten en waarden. Of zijn ideeën veel navolging gaan krijgen blijft vooralsnog de vraag, maar duidelijk is wel dat wetenschap steeds meer te zeggen heeft over moraal.

Bouwe van Straten

Liane Young, Marc Hauser e.a.: ‘Disruption of the right temporoparietal junction with transcranial magnetic stimulation reduces the role of beliefs in moral judgments’, in Proceedings of the National Academy of Sciences, 29 maart 2010.