En weer staan de ideeën over de evolutie van de mens op z’n kop. Het leek zo eenvoudig: lange tijd dachten wetenschappers dat er zo’n veertigduizend jaar geleden nog twee mensachtigen leefden, de Neanderthalers en de moderne mens. De neanderthalers stierven uit, wij bleven over; klaar. Tot een paar jaar terug in een Indonesische grot de Homo floresiensis werd ontdekt. En ook de theorie over wanneer mensachtigen uit Afrika kwamen staat ter discussie, sinds de vondst van enkele schedels in het Georgische Dmanisi. Een publicatie in Nature van deze week maakt de stamboom van de mens nog ‘rommeliger’: in een Siberische grot zijn resten ontdekt van een onbekende mensachtige.

Op het eerste gezicht leek de vondst niet zo spectaculair. Johannes Krause van het Duitse Max Planck instituut en zijn collega’s onderzochten prehistorische resten in de Grot van Denisova, die zo’n 125 duizend jaar geleden al door vroege mensen werd bewoond. De meeste van deze resten bestonden uit stenen werktuigen en botten van dieren. Menselijke resten vonden de wetenschappers nauwelijks; tot ze in een grofweg veertigduizend jaar oude laag een vingerkootje tegenkwamen. Dankzij DNA-technieken, die dezelfde onderzoekers hadden ontwikkeld om het DNA van fossiele neanderthalerresten te onderzoeken, konden ze het botje toch analyseren. Met een opvallende uitkomst.

Afwijkend DNA
“Dit is een grote ontdekking”, meent Alexander Verpoorte, archeoloog aan de Universiteit Leiden en gespecialiseerd in vroege mensachtigen. “Er zijn twee dingen die bijzonder zijn aan deze vondst. Het eerste is de gebruikte methode. Dankzij die DNA-technieken is er een botje onderzocht dat anders nooit geïdentificeerd had kunnen worden. Het is zelfs gelukt om met deze techniek het DNA van het botje binnen de menselijke stamboom te plaatsen. Het andere bijzondere is dat het DNA sterk blijkt af te wijken van zowel het DNA van de moderne mensen als dat van neanderthalers.”

De evolutionair antropologen rekenen in Nature voor dat de laatste gezamenlijke voorouder van de nieuw ontdekte mensachtige en de moderne mensen plus neanderthalers een miljoen jaar geleden leefde. Ter vergelijking: de neanderthalers en moderne mensen splitsten zich pas zo’n 466 duizend jaar geleden op in twee soorten. Veel later dus.

Nieuwe soort?
Kun je op basis van deze ontdekking concluderen dat de onbekende mensachtige een nieuwe mensensoort is? Verpoorte is er voorzichtig mee. “Het zou ook kunnen dat de gevonden mens een afstammeling is van andere vroege menssoorten, zoals de Homo erectus of de Homo heidelbergensis. Het lastige hierbij is dat we geen idee hebben hoe hun DNA eruit ziet. De fossiele resten die we van deze mensachtigen hebben gevonden zijn te oud; het DNA is niet bewaard gebleven.”

De laatste gezamenlijke voorouder van de ‘nieuwe’ mensachtige en de moderne mensen plus neanderthalers leefde volgens Verpoorte bovendien in een nogal rommelige periode binnen de geschiedenis van de mens. “Die tijd, ongeveer een miljoen jaar geleden, wordt wel de ‘muddle in the middle’ genoemd. Er bestaat voor die periode veel onduidelijkheid over welke soorten mensachtigen er precies waren. Er heerst vooral veel onzekerheid rondom fossielen die zijn gevonden in Azië, en dan met name in China.”

Hoe dan ook bijzonder
Maar ook als het vingerkootje tot een bekende mensensoort zoals H. erectus of H. heidelbergens blijkt te horen, is dat erg bijzonder. Want volgens de gangbare theorieën waren deze mensenachtigen in de tijd waaruit het vingerkootje stamt allang uitgestorven. Verpoorte: “Veertigduizend jaar geleden is echt ‘jong’, als je het hebt over menselijke evolutie.”

Waarschijnlijk zal er komende tijd dus flink wat discussie zijn onder wetenschappers of de gevonden mensachtige een nieuwe soort is – zeg Homo aziaticus – of een afstammeling van een bekende mensensoort. Er zal vast toch een schedel of andere duidelijk herkenbare resten gevonden moeten worden om uitsluitsel te geven. Maar volgens Verpoorte zal dit nieuwe onderzoek er waarschijnlijk wel voor zorgen dat nog meer fossiele mensenresten onderzocht worden op het DNA. En wie weet wat er dan zoal ontdekt wordt.

Nadine Böke

Johannes Krause e.a., The complete mitochondrial DNA genome of an unknown hominin from southern Siberia, in: Nature, 24 maart 2010.