‘Mensen hebben nogal de neiging om overbezorgd te zijn over straling. In feite is het maar een heel zwak carcinogeen. Als dat niet zo was, zou je tumoren niet kunnen bestralen, omdat je dan in het gezonde weefsel weer net zo veel kanker veroorzaakt.’ Weinig deskundigen doen openlijk zo laconiek over straling als Nicolas Priest, radiochemicus in dienst van de AECL, de Canadese staatsmaatschappij voor atoomenergie.

Samen met anderen deed hij de afgelopen jaren onderzoek naar de radioactieve besmetting op en rond het nucleaire testterrein bij Semipalatinsk in Kazachstan, dat half zo groot is als Nederland. Deze streek is blootgesteld aan meer bovengrondse kernproeven dan elke andere. Sinds de Sovjet-Unie uiteenviel en Kazachstan in 1991 onafhankelijk werd, heeft een stoet van wetenschappelijke delegaties er grondmonsters genomen en de bevolking onderzocht. Ook de voormalige vijand, de Navo, deed mee. 

Fall-out
Inmiddels is een tweede groot Navo-onderzoek, Semirad-2, afgerond. Op de ESOF-conferentie in Turijn, begin juli, bespraken Priest en zijn collega Leon Vintro van het University College in Dublin de resultaten. 

Eerst het slechte nieuws: bij de eerste tests, rond 1950, met een explosie op of vlak boven de grond, zijn grote pluimen fall-out ontstaan die nabijgelegen dorpen besmetten. Circa 20.000 mensen hebben daar in de loop der jaren doses tot 4 Sievert opgelopen door het radioactieve stof dat neersloeg. In één keer kan zo’n dosis acuut dodelijk zijn, maar geleidelijk toegediend levert het ‘slechts’  een verhoogd risico op kanker op, voor deze bewoners naar schatting 1 tot 10 procent. Hoewel een groot deel van hen niet meer te traceren is, moeten deze extra gevallen van kanker de afgelopen decennia enige honderden doden hebben veroorzaakt. Die zijn echter niet te identificeren tussen de overmaat aan kankers door roken en overige oorzaken. Ook leefde de bestraalde bevolking als geheel niet significant korter dan een vergelijkbare, niet-bestraalde bevolkingsgroep.

Het goede nieuws is de tegenwoordige toestand. De sporen van de atoomproeven zijn weliswaar nog aantoonbaar, zoals tritium in het grondwater, maar dit is zo weinig dat het zelfs nog aan de WHO-normen voor drinkwater voldoet. Het stralingsniveau in het hele gebied ligt iets hoger dan in Nederland, maar lager dan in menig gebied met een hoge natuurlijke achtergrondstraling, zoals Brazilië. Priest: ‘Nu rondlopen in het testgebied levert heel weinig risico op.’  Vintro: ‘Tegen de verwachting in, waren de onderzochte gebieden niet zwaar besmet (…) In bevolkte gebieden is de besmetting van voedsel en drinkwater momenteel niet zorgelijk.’  Naar schatting was al een jaar na het stoppen van de bovengrondse tests, 95% van de radioactiviteit verdwenen.

Hel  
Dit is een heel ander beeld dan de autoriteiten van Kazachstan na 1991 graag uitdroegen. President Nazarbayev - een graag geziene gast bij de Navo -  benadrukte in een speech in 2006 op het Brusselse hoofdkwartier ‘de afschuwelijke gevolgen van de kernexplosies voor Kazachstan, de grote schade die is aangericht aan ons ecosysteem.’ Nazarbayev presenteerde zijn volk toen als slachtoffer: ‘ Wij Kazachstani hebben de hel van de kernproeven op onszelf overleefd…..’

Ook veel westerse media, zoals het Bulletin of the Atomic Scientists beschrijven met nauwelijks onderdrukte morele verontwaardiging hoe de lange-termijn gevolgen van de nucleaire fall-out door perfide autoriteiten van de oude stempel nog steeds worden toegeschreven aan roken of een ongezonde levensstijl. Schrijnende individuele gevallen, zoals een moeder die een ernstig gehandicapt kind krijgt, moeten dan als bewijs dienen.

Anecdotes van huisartsen en locale autoriteiten over een toename in geboorteafwijkingen en abnormale clusters van kankergevallen zijn echter notoir onbetrouwbaar. Niet omdat die mensen liegen, maar omdat cijfers ontbreken over de periode vóór de bestraling of van een niet-bestraalde controlegroep met een vergelijkbare samenstelling. Semirad-2 toont aan, dat het bijna onmogelijk is dat omwonenden nu nog kanker krijgen van de tests, en voor een toename in erfelijke- of geboorteafwijkingen ontbrak altijd al elk statistisch bewijs.

Inmiddels waait ook binnen de regering van Kazachstan een andere wind dan heroïsch slachtofferschap. Er gaan stemmen op om het gebied weer vrij te geven voor landbouw en andere profijtelijke zaken. Priest: ‘ Vlakbij zitten mangaan, goud, kolen en misschien olie in de grond. Met het oog op de economische ontwikkeling is het belangrijk om de toestand van het testterrein goed te kennen.’  

Arnout Jaspers