Waarom hebben dieren seks? Goed, om zich voort te planten natuurlijk. Maar seksuele voortplanting kent allerlei nadelen. Zo kost het veel energie. Is het soms een heel gedoe om de juiste partner te vinden. En dan maken seks en paringsrituelen je ook nog kwetsbaar voor roofdieren. Denk bijvoorbeeld aan de kleurenpracht van sommige vogels; de mannetjesvogels hebben dit bonte verenkleed ontwikkeld om in smaak te vallen bij de wijfjes. Maar het maakt ze ook opvallender voor dieren die minder goeds van zin zijn. Zou het niet veel makkelijker als we onszelf lekker allemaal aseksueel konden voortplanten, door klonen van onszelf te baren?

Deze vraag houdt evolutiebiologen al lange tijd bezig. Aseksuele voortplanting lijkt veel voordelen te hebben. Het is niet per se ingewikkeld; de eerste levensvormen deden het zo, en bacteriën en planten kunnen het. Toch zijn er vrijwel geen dieren die het toepassen. En als er in de geschiedenis wel dieren ontstonden die in staat waren zichzelf te klonen, stierven deze soorten vaak al snel uit.

Red Queen
De huidige gangbare verklaring hiervoor is dat seksuele voortplanting toch voordeliger is dan aseksuele omdat het voor meer genetische variatie zorgt. Door die grote variatie kunnen soorten bijvoorbeeld makkelijker ontsnappen aan parasieten en roofdieren, die ook continu evolueren om zo succesvol mogelijk prooien te kunnen besmetten of vangen. Deze theorie wordt de Red Queen-hypothese genoemd, naar het beroemde personage uit Alice in Wonderland, dat opmerkte: “Om op dezelfde plek te blijven moet je zo hard rennen als je kan”.

Toch is er één dier dat het, met groot succes, al tientallen miljoenen jaren zonder seks doet. Het gaat om het zogenoemde bdelloid raderdiertje, een wezentje van minder dan twee millimeter groot dat leeft in water. Er zijn zo’n 450 verschillende soorten van dit type radardiertjes bekend, allemaal vrouwtjes die klonen van zichzelf baren. Het is biologen een raadsel waarom deze soortgroep wel al zo lang kan overleven zonder seks. Dat raadsel is nu mogelijk opgelost door onderzoekers van de Amerikaanse Cornell universiteit. In Science beschrijven zij een ingenieus mechanisme dat het raderdiertje gebruikt om aan parasieten te ontkomen.

Gone with the wind
Het was al bekend dat deze raderdiertjes uitzonderlijk goed tegen uitdroging kunnen. Ze kunnen maarliefst negen jaar overleven zonder een spatje water in hun lijf; een soort droogteslaap. Zodra ze weer in aanraking komen met water, worden ze weer actief. Zou dit uitdrogen misschien helpen parasieten te verjagen, vroegen Christopher Wilson en Paul Sherman zich af? Ze besloten, in hun lab, tests uit te voeren met raderdiertjes en hun meest beruchte parasiet, een soort schimmel. Hun idee bleek raak: de schimmel kon veel slechter tegen uitdroging dan de radertjes. En dus konden de wezentjes, via uitdroging, de binnengedrongen parasiet weer kwijtraken.

De raderdiertjes kennen bovendien nog een trucje. Het was biologen in de natuur al opgevallen dat uitgedroogde raderdiertjes zich kunnen laten meevoeren op de wind. Om zodra ze weer op een plek met water terechtkomen, opnieuw tot leven te komen en de plek te koloniseren. Wilson en Sherman voerden daarom ook windproeven uit met besmette diertjes. Wat bleek: diertjes die uitdroogden en werden meegevoerd door de wind waren al na een week door de lucht zwerven vrij van parasieten. In een normale uitgedroogde staat duurde dit enkele weken.

“Deze diertjes spelen een soort evolutionair verstoppertje”, zegt Sherman. “Ze kunnen zich laten meevoeren op de wind naar plekken waar geen parasieten zijn. Op zo’n plek aangekomen vermenigvuldigen ze zichzelf razendsnel. Om weer snel weg te vliegen voordat hun vijanden ze ontdekken. Het is een uniek mechanisme om succesvol te kunnen voortbestaan zonder seks. Een mechanisme bovendien dat geen enkele bekende diersoort ze zomaar nadoet.”

Nadine Böke

C.G. Wilson & P.W. Sherman, Anciently Asexual Bdelloid Rotifers Escape Lethal Fungal Parasites by Drying Up and Blowing Away, in: Science, 28 januari 2010