Je eigen kinderen niet meer herkennen. Vergeten dat je geliefde dood is. Dementie is een van de naarste kwalen die je kunt krijgen als je oud wordt. De oorzaak van dementie en van de meest voorkomende vorm ervan, Alzheimer, is nog niet helemaal duidelijk. Ook bestaat er nog geen medicijn tegen.

Sommige wetenschappers zoeken de oorzaak van dementie binnen de genetica. Er zijn al verschillende genen ontdekt die het risico op Alzheimer verhogen. Een voorbeeld hiervan is het gen ApoE4. Onderzoekers van het New Yorkse Albert Einstein College hebben nu als eersten een tegengestelde ontdekking gedaan: een genvariant die de drager ervan beschermt tegen Alzheimer.

Het gen dat de interesse van Richard Lipton en zijn collega’s wekte staat sinds 2003 bekend als het ‘longevity gene’. Vrij vertaalt betekent dit ‘lang leven gen’. De officiële naam is CETP, en het beïnvloedt de verhouding tussen ‘goed’ en ‘slecht’ cholesterol in je lichaam. Lipton was lid van het team dat in 2003 naar buiten bracht dat een bepaalde variant van het gen je levensverwachting flink verhoogt. 

Oud en geestelijk gezond
Maar, vroeg Lipton zich af, blijven mensen die dankzij het gunstige gen langer leven ook langer geestelijk gezond? Om dat te onderzoeken maakte hij gebruik van de langlopende Einstein Ageing Study. Hij koos 523 deelnemers uit, die bij de start van het onderzoek minstens 70 waren en geen geheugenproblemen vertoonden. Bij alle deelnemers werd wat bloed afgenomen om te kijken of zij de gunstige versie van het longevity gene hadden. Vervolgens werd vier jaar lang gevolgd regelmatig hun geheugen getest.

Het geheugen van mensen met het gunstige gen bleek duidelijk minder snel achteruit te gaan. Zij hadden bovendien, in vergelijking met mensen die een andere variant van CETP hadden, maar liefst zeventig procent minder kans om gedurende de onderzoeksperiode Alzheimer te ontwikkelen. Het beschermende effect trad overigens alleen op als mensen twee kopieen van de goede genvariant hadden. Iedereen heeft van elk gen in z'n lichaam twee versies. De mensen in het onderzoek die een keer de gunstige genvariant hadden en een keer de normale versie van CETP, bleken niet beschermd tegen dementie. Binnen de onderzochte groep had twintig procent van de mensen twee keer de goede variant en 45 procent een keer de goede en een keer de normale. 

Dankzij cholesterol?
Het is niet helemaal duidelijk hoe het gen beschermt tegen Alzheimer. Wel is bekend dat mensen met de lang-leven-variant relatief weinig ‘slecht’ LDL cholesterol en veel ‘goed’ HDL cholesterol in hun bloed hebben. Van cholesterol is bekend dat het een rol speelt bij hart- en vaatziekten. En vaatziekten worden ook wel eens gelinkt aan Alzheimer. ‘Misschien voorkomt het gen dus Alzheimer door vaatproblemen te voorkomen’, suggereert Lipton. ‘Maar het zou ook kunnen dat het op een hele andere manier werkt.’ Hij benadrukt dat opheldering van het werkingsmechanisme van het gen een medicijn tegen Alzheimer een flinke stap dichterbij kan brengen.

Er zijn zelfs al medicijnen in de maak die de werking van de gunstige variant van het gen moeten nabootsen. Hiermee is gestart toen bleek dat het gen een positieve invloed heeft op je cholesterol. Lipton hoopt dat de cholesterolmedicijnen ook Alzheimer kunnen uitstellen.

Medicijnfabrikant Pfizer ontwikkelde een middel genaamd orcetrapib. Dit medicijn leek veelbelovend tegen cholesterolproblemen, maar Pfizer moest het intrekken omdat het middel ernstige bijwerkingen bleek te hebben. Fabrikant Merck & Co werkt aan een vergelijkbaar middel, maar ook de ontwikkeling hiervan verloopt niet vlekkeloos.

Nadine Böke

Amy E. Sanders, Richard B. Lipton e.a.: 'Association of a Functional Polymorphism in the Cholesteryl Ester Transfer Protein (CETP) Gene With Memory Decline and Incidence of Dementia', in: JAMA, 13 januari 2010