Fossiele vondsten in diepe grotten en op woeste kliffen werpen de afgelopen tijd nieuw licht op de evolutie van de moderne mens. Recente ontdekkingen zijn de Homo floresiensis uit Indonesië en de Georgische Dmanisi. Deze mensachtigen zetten de theorie op zijn kop dat zo’n veertigduizend jaar geleden alleen de Neanderthalers en de moderne mens waren overgebleven. Eerder dit jaar maakte Nature melding van een vingerkootje van weer een nieuwe onbekende mensachtige, ontdekt in een grot in het zuiden van Siberië.

Deze week beschrijft Nature een fossiele kies, gevonden in dezelfde grot en in dezelfde laag die wordt gedateerd op dertig- tot vijftigduizend jaar oud. De kies is van dezelfde onbekende soort, maar niet van hetzelfde individu. De eigenaar van het vingerkootje was namelijk een tiener en de kies komt uit de mond van een jonge volwassene. Het internationale onderzoeksteam bracht op basis van DNA-materiaal uit beide fossiele resten het genoom van deze mensachtigen in kaart om ze beter te kunnen plaatsen in de evolutionaire stamboom.

De Denisovans
De nieuwe mensachtige heeft nu ook een naam: de Denisovans. Vernoemd naar de Grot van Denisova waar het vingerkootje en de kies werden gevonden. Maar waar moeten we de Denisovans precies plaatsen? Volgens het DNA-onderzoek zijn de Denisovans dichter verwant aan de Neanderthalers dan aan de moderne mens uit Afrika, maar betreft het wel een hele andere groep. De verwantschap van de moderne Afrikaanse mens met de Denisovans is vergelijkbaar aan die tussen de moderne mens en de Neanderthalers.

Een mogelijke verklaring is dat de Denisovans en de Neanderthalers afstammen van een gezamenlijke voorouder; een populatie die zich eerder afsplitste van voorouders van de moderne Afrikaanse mens. Volgens de onderzoekers moet dat zo’n 804 duizend jaar geleden hebben plaatsgevonden, nog langer geleden dan eerder werd aangenomen, waarna de Denisovans zich 640 duizend jaar geleden van de Neanderthalers afsplitsten. Er bleef volgens de onderzoekers echter nog langere tijd kruisbestuiving tussen de moderne niet-Afrikaanse mens en de Neanderthalers plaatsvinden. Maar paarden moderne mensen dan ook met Denisovans?

Van Siberië naar Melanesië
De onderzoekers vergeleken het genoom van de Denisovans en verschillende Neanderthalerindividuen met het genoom van moderne mensen van over de hele wereld. Daaruit blijkt dat de Neanderthalers een tot vier procent van hun genetisch materiaal hebben doorgegeven aan moderne mensen uit Europa en Azië. Voor de Denisovans is de genetische invloed op de moderne mens veel minder sterk – op een specifieke groep na.

Opmerkelijk is dat het genoom van de Denisovans de meeste genetische verwantschap heeft met de huidige bewoners van de eilandengroep Melanesië, waaronder Papoea-Nieuw-Guinea. De Denisovans hebben maar liefst vier tot zes procent van hun genetische materiaal aan hen weten door te geven. Terwijl ze dus nauwelijks genetische invloed hebben gehad op huidige volken in de omgeving van de fossiele vindplaats in Siberië, zoals de Han-Chinezen en de Mongolen.

De onderzoekers vermoeden dat de Denisovans in delen van Oost-Azië geleefd hebben in de tijd dat de Neanderthalers in Europa en het westen van Azië voorkwamen. En toen hebben ze hun genetische stempel weten te drukken op de Melanesiërs; tegenwoordig een zeer diverse bevolking. Het paren tussen Denisovans en de voorouders van de Melanesiërs heeft mogelijk zelfs tot zo'n vijftigduizend jaar geleden plaatsgevonden.

Paul Schilperoord

David Reich e.a., ‘Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Sibera’, Nature, 23 december 2010.