Feesten, partijen en banketten zijn een universeel menselijk verschijnsel met een belangrijke sociale functie. Maar wanneer zijn mensen daarmee begonnen? De oudste concrete aanwijzingen komen uit de latere periodes van de jonge steentijd. Een samenleving van rondtrekkende jager-verzamelaars veranderde toen in een samenleving van mensen die in nederzettingen woonden en aan landbouw en veeteelt deden.

Israëlische archeologen legden recent echter een begraafplaats bloot waar twaalfduizend jaar geleden, duizenden jaren voor de jonge steentijd in het Middellandse Zeegebied begon, al een grootschalig ceremonieel banket werd gehouden. Deze begraafplaats behoorde toe aan de Natufische cultuur in het Mediterrane deel van de Levant, waar mensen al voor de invoering van de landbouw in nederzettingen woonden. De archeologische vondst, bestaande uit twee tombes en honderden dierlijke resten van een begrafenisceremonie, staat deze week beschreven in PNAS.

Schildpadden
De archeologische begraafplaats bevind zich in een grot in Noord-Israël, waar de restanten liggen van totaal 28 mensen. De twee recent blootgelegde tombes zijn ongeveer twaalfduizend jaar geleden zorgvuldig aangelegd. De eerste tombe is in een ovaalvorm uit het bodemgesteente gehouwen en afgewerkt met klei en platte stukken kalksteen. In de vijfenzeventig centimeter diepe tombe ligt een oudere vrouwelijke sjamaan begraven, die is omringd door stukjes vuursteen en dierlijke resten, vooral van schildpadden. Twee jaar geleden werd ook een dergelijk graf gevonden, maar de dierlijke resten werden toen beschouwd als de restanten van een eetceremonie.

De tweede tombe is eveneens met veel zorg uitgehouwen, in een cirkelvorm, en afgewerkt met zandsteen. Er ligt geen menselijk lichaam in, maar wel de restanten van onder meer drie bijzonder grote oerossen. Het doel van deze tombe is niet helemaal zeker, maar volgens de archeologen is de tombe met te veel zorg en aandacht gebouwd om simpelweg een dumpplaats te zijn. De spullen die erin liggen zijn volgens hen van belangrijke waarde geweest voor het begrafenisritueel.

Schroeiplekken
Volgens de archeologen zijn de restanten van de schildpadden en oerossen doelbewust in de tombes geplaatst, behorende bij het begrafenisritueel. In de graftombe lagen restanten van zeker 71 individuele Moorse landschildpadden. De schilden waren met zorg geprepareerd en in het graf geplaatst; zo rustte de schedel van de vrouw netjes in een schildpadschild. Het graf zelf was afgedekt met een zware stenen plaat.

Geforceerde botbreuken, meskerven en schroeiplekken laten duidelijk zien dat de schildpadden en ossen zijn bereid en opgegeten, volgens de archeologen als onderdeel van een goed georganiseerd begrafenisritueel waar veel tijd en energie in is gestoken. Schroeiplekken aan de buitenkant van de schildpadschilden laat zien dat ze massaal werden geroosterd. Het vlees werd vervolgens langs het buikschild verwijderd, terwijl de rugschilden zorgvuldig intact werden gelaten voor gebruik in het begrafenisritueel. Uit de tombes werden verder objecten gehaald zoals schelpen, werktuigen van bot en steen en kunstvoorwerpen.

Sociaal netwerken
Naar de omvang van het begrafenisritueel kunnen de onderzoekers alleen maar gissen. Alleen de schildpadden hadden echter al voldoende vlees (meer dan zeventien kilogram) voor een stuk of 35 mensen, maar waarschijnlijk waren er veel meer aanwezig bij de ceremonie. De oerossen waren immers ook nog eens goed voor meer dan driehonderd kilogram vlees. Het is echter zeer aannemelijk dat de aanwezigen na afloop ook overgebleven vlees mee naar huis hebben genomen.

De reden voor de organisatie van dergelijke eetpartijen is volgens de archeologen dat er steeds meer mensen dicht op elkaar kwamen te wonen. Bijeenkomsten als deze hielpen om binnen de gemeenschap goede sociale contacten op te bouwen en te onderhouden. De toenemende druk op voedselvoorraden leidde uiteindelijk tot de opkomst van de landbouw en veeteelt.

Paul Schilperoord

Natalie D. Munro en Leore Grosman, ‘Early evidence (ca. 12,000 B.P.) for feasting at a burial cave in israel’, in PNAS, 30 augustus 2010.