De snelste zwemmer ter wereld is de zwaardvis. Hij kan met meer dan honderd kilometer per uur door het water razen. Het beest is in een eigen familie geplaatst, pal naast de zeilvissen, die sterk op hem lijken. Waar deze groep thuishoort in het vissenrijk, is verder in nevelen gehuld. Biologen hebben allerlei stambomen gemaakt, met steeds een andere structuur.

Die kunnen allemaal de prullenbak in, menen drie Canadese biologen. Alex Little en zijn collega’s hadden zelf ook iets anders verwacht dan de nieuwe stamboom die ze presenteren in het vakblad Molecular Phylogenetics and Evolution. Want daarin komen de zwaardvis en zijn directe verwanten dicht in de buurt te staan van platvissen zoals schol en tong. Alleen horsmakrelen en de barramundi staan nog iets dichterbij. Tonijnen, die uiterlijk veel meer weg hebben van de supersnelle roofvissen met hun puntige neuzen, blijken slechts verre verwanten.

Ongeloofwaardig
Het klinkt nogal ongeloofwaardig, die slome platvissen als naaste familie van de zwaardvis. Toch zijn de onderzoekers behoorlijk zeker van hun zaak. Ze hebben namelijk zes stukjes mitochondriaal DNA en twee fragmenten van het DNA uit de celkern van de dieren met elkaar vergeleken. Van de zwaardvis, twee soorten marlijn en drie soorten tonijn moesten ze daarvoor zelf aan de slag in het lab; van andere soorten stond de DNA-volgorde al in een databank.

Zo’n uitgebreide DNA-analyse vertelt meer over verwantschap dan het vergelijken van zichtbare kenmerken, zoals de vorm van botten en organen. Vaak lijken dieren op elkaar omdat ze een zelfde leefwijze hebben, niet omdat ze zo nauw verwant zijn.

Vogels en vleermuizen
Een voorbeeld daarvan is het vliegvermogen van vogels en vleermuizen. De twee groepen dieren hebben allebei vleugels, maar die zijn onafhankelijk van elkaar in de evolutie ontstaan. Iets dergelijks moet bij deze vissen gebeurd zijn: zowel de zwaardvis als de tonijnen kunnen hun zwemspieren en hun ogen actief verwarmen, hebben opmerkelijk rood spierweefsel en kunnen razendsnel zwemmen. Uit het DNA blijkt dus dat ze deze vermogens niet van een gezamenlijke voorouder hebben geërfd, maar ieder zelf hebben verworven.

Achteraf blijkt vaak dat er wel degelijk ook lichamelijke overeenkomsten zijn tussen dieren die na een DNA-analyse ineens familie van elkaar blijken te zijn. Dat geldt zelfs voor de zwaardvis en zijn platte, scheefgegroeide verwanten. De Canadese biologen zien overeenkomsten tussen de skeletten, waaronder een relatief laag aantal rugwervels.

Met deze merkwaardige ontdekking is het laatste woord over de vissenstamboom nog lang niet gezegd, menen Little en zijn medewerkers. Er is nog veel DNA-onderzoek te doen, waaruit zeker nog meer verrassingen zullen voortkomen. Maar veel gekker zal het toch niet worden?

Elmar Veerman

Alex Little, S Lougheed en Chris Moyes: ‘Evolutionary affinity of billfishes (Xiphiidae and Istiophoridae) and flatfishes (Plueronectiformes): Independent and trans-subordinal origins of endothermy in teleost fishes’, Molecular Phylogenetics and Evolution, September 2010