Wie denkt er nog aan de Elfstedentocht? Het is niet alleen lente, door de klimaatverandering lijken veel mensen zich erbij te hebben neergelegd dat je voor een 200 kilometer lange schaatstocht moet uitwijken naar Finland of de Oostenrijkse Weissensee. De afgelopen twee winters kon er weliswaar worden geschaatst, de elf Friese steden doe je tegenwoordig aan per fiets, motor of surfplank.

Maar dat zou de komende jaren wel eens kunnen veranderen. Britse onderzoekers geven schaatsers nieuwe hoop met hun onderzoek naar het verband tussen zonne-activiteit en wintertemperaturen (Environmental Research Letters, 15 april). Daaruit blijkt zonneklaar dat lage activiteit op de zon samenhangt met lage wintertemperaturen. En het was al bekend dat de zon zich de komende jaren niet van zijn meest actieve kant laat zien.

Mike Lockwood en consorten namen de gemiddelde wintertemperaturen in Groot-Brittannië vanaf 1659, en vergeleken die met de zonne-activiteit. Daardoor werd duidelijk dat de gemiddelde wintertemperatuur bij lage activiteit gemiddeld een halve graad lager was. “De kans dat het verband op toeval berust, is kleiner dan 1 procent”, aldus de onderzoekers.

Geen broeikas?
Zie je wel, zullen klimaatsceptici nu zeggen: het klimaat verandert door zonne-activiteit, niet door de uitstoot van CO2. Helaas: dit onderzoek geeft geen enkele aanleiding om lekker door te rijden in je SUV. Het gemeten effect is slechts lokaal, de opwarming van de aarde door de toename van CO2 in de atmosfeer gaat ondertussen gewoon door.

Tot 1900 was er nauwelijks sprake van opwarming, waardoor de gevonden trend makkelijk uit de cijfers was op te maken. Maar daarna nam de uitstoot van CO2 en daarmee de opwarming van de aarde snel toe. Pas nadat die trend uit de cijfers was weggefilterd werd duidelijk dat de winters in jaren van lage zonne-activiteit ook na 1900 kouder dan gemiddeld waren.

Kronkelende luchtstromen
Hoe is het mogelijk dat de winters in Europa kouder zijn in een opwarmend klimaat? Dat heeft alles te maken met straalstromen, sterke windstromen op ongeveer 10 kilometer hoogte. Op het Noordelijke Halfrond waaien die van west naar oost. Boven de VS krijgt de stroom als het ware een tik van de Rocky Mountains, waardoor hij hoogte gaat variëren en als een slang door de lucht kronkelt.

Dat kronkelen kan in winters met lage zonne-activiteit zo sterk worden dat de straalstroom uiteenvalt en tot stilstand komt. Waarom dit gebeurt is nog onduidelijk, maar het effect is er niet minder om: Europa krijgt dan minder te maken met gematigde westelijke zeewinden, en meer met koude poolwinden uit het noord-oosten.

Schaatsen slijpen
En dat betekent koud winterweer. Pas op: gemiddeld. Tijdens de extreem koude winter van 1684 was er inderdaad weinig zonne-activiteit, maar de daaropvolgende winter van 1685 was een van de warmste in eeuwen, terwijl er aan de zonne-activiteit weinig was veranderd. Toch kan het geen kwaad om de schaatsen de komende jaren in november even bij de slijper langs te brengen.

Bouwe van Straten

Mike Lockwood e.a., ‘Are cold winters in Europe associated with low solar activity?’, in Environmental Research Letters, 15 april 2010.