In de noordelijke bossen van het Filippijnse eiland Luzon leeft een dier dat tot vandaag zonder wetenschappelijke naam door het leven ging. Een reptiel van twee meter lengte nog wel. De lokale bevolking kende het beest al lang, en noemt 'm de bitatawa. Hij schijnt lekker te smaken, zegt Merlijn van Weerd, de Leidse bioloog die de eerste foto maakte van Varanus bitatawa, zoals hij vanaf nu heet. In het Nederlands heet hij ook bitatawa, spreken we af. 

Van Weerd stuitte op het dier terwijl hij met ander onderzoek bezig was. “Ik zag er een jager mee lopen, en het viel me op dat het beest er heel anders uitzag dan de varaan die ik wel kende, en die nu ook naaste familie van 'm is. Die bekende soort, Grays varaan, is grauw van kleur, maar deze had gele vlekken. Ik heb de foto opgestuurd naar een expert, en zo is het balletje gaan rollen.” Uiteindelijk resulteerde dat in een officiële beschrijving van de nieuwe soort in het vakblad Biology Letters.

Apart geval
Grays varaan is trouwens ook een apart geval. Ruim honderd jaar lang was de soort alleen bekend van enkele dode exemplaren, en werd er nooit een levende gezien. Uitgestorven, was de conclusie. Maar toen onderzoekers in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw de beboste heuvels in het zuiden van het eiland Luzon gingen uitkammen, bleek de soort toch nog te bestaan. Nu duikt er in het noorden plotseling een zustersoort op. En ook die leeft voornamelijk van fruit.

Zelf heeft hij nog nooit een levend exemplaar van de nieuwe reptielensoort gezien, vertelt Van Weerd. Ondanks intensief zoeken. “We zochten naar pandanusbomen op steile hellingen en bergtoppen, net als jagers in die streek. Waarom? Kijk, die varanen eten pandanusvruchten. En ze liggen graag te zonnen in de toppen van parapluvormige bomen. Hun poep valt dan naar beneden, en waar dat neerkomt, kunnen zaden ontkiemen. Jagers die een varaan zien zitten, wachten tot hij naar beneden komt en slaan dan toe met hun kapmes. Dat was ook het beest op mijn foto overkomen.”

De pandanus, ook wel schroefpalm genoemd, is bekend vanwege de smaak die hij aan rijst geeft die in zijn buurt groeit: pandanrijst. De nieuw ontdekte varaan leeft vrijwel uitsluitend van de harde vruchten van deze tropische boom. “Qua vorm hebben ze wel wat weg van een ananas. Verder eet hij alleen slakken, waarschijnlijk vooral voor de kalk. Een heel ander dieet dus dan de rest van de varanenfamilie. Die eten vlees, vis of aas.” Zijn bekendste familielid is de Komodovaraan. Die is niet veel langer, maar wel een stuk zwaarder.

Stevig gebouwd
De pandanusbomen zijn te fragiel om in te klimmen als je een stevig gebouwde varaan bent, vertelt de bioloog. “Dus om bij de vruchten te komen, beklimt hij de boom ernaast. Je kunt je voorstellen dat zo'n dier echt alleen in een onverstoord woud kan leven. Als er niet voldoende stevige bomen naast de pandandusbomen staan, kan hij niet eten.”

Zoals bijna elke diersoort die in deze tijd nog ontdekt wordt, is de bitatawa meteen in zijn voortbestaan bedreigd. “Hoewel dit gebied wemelt van de soorten die nergens anders ter wereld voorkomen, veel meer dan bijvoorbeeld op de Galápagos-eilanden, krijgt het nauwelijks aandacht van natuurbeschermers. Dat is bijzonder jammer, want het krijgt wél aandacht van de houtindustrie. Op de Filippijnen is nog maar 20 procent van het oorspronkelijke bosoppervlak over, en het gaat nog steeds achteruit.”

Van Weerd en zijn mede-auteurs hopen dat de nieuwe varaan de aandacht van internationale natuurbeschermingsorganisaties eindelijk zal weten te trekken. Een nieuwe 'vlaggenschipsoort', noemen ze hem zelfs in hun artikel.

Elmar Veerman

Luke J. Welton e.a.: 'A spectacular new Philippine monitor lizard reveals a hidden biogeographic boundary and a novel flagship species for conservartion