"Brrr, dat ziet er inderdaad smerig uit", zegt Anne Schulp. De paleontoloog van het Natuurhistorisch Museum in Maastricht doelt op de putten en kraters in de onderkaak van het skelet van de beroemde Tyrannosaurus rex 'Sue'. De kaak ziet er behoorlijk gehavend uit. Die putten zijn bijt- of vechtsporen, denk je waarschijnlijk. Want zo kennen we T. rex, althans uit films als Jurassic Parc: een echte killing machine.

Maar bijt- en vechtsporen zien er veel rafeliger uit. En waar het bot weer geheeld is, ontstaan verdikkingen in het bot. Paleontoloog Ewan Wolff van de universiteit van Wisconsin-Madison (VS) heeft de kop van Sue en negen andere T. rexen eens goed bekeken en denkt nu dat de gaten het werk zijn van de parasiet Trichomonosas, die overigens ook vogels en mensen infecteert.

Deze eencellige protozoa is geen lieverdje. Bij vogels bijvoorbeeld ontstaat er eerst een dikke slijmlaag achter in de keel van een besmet beest. Later raakt ook de onderkaak geïnfecteerd, ontstaan er gele zweren en zwelt de keel enorm op. Uiteindelijk sterft het dier door verhongering of verstikking. De etterende wonden hebben dan al de karakteristieke en egaal ronde gaten in het bot geslagen.

De ziekte komt vooral voor bij moderne roofvogels. Maar op dit moment hebben ook veel zangvogels de ziekte die beter bekend is als "het geel". De vogeltjes vallen bij bosjes neer. En nu zouden de tyranosaurussen dus ook besmet zijn geweest. Wolff ontdekte dat de littekens op het kaakbot van moderne vogels en dino's identiek zijn.

Is dat te verklaren? Schulp, die bekend is met het onderzoek: "Vogels stammen van de vleesetende dino’s af; de oervogel Archaeopteryx van 140 miljoen jaar oud is een beroemd voorbeeld van een tussenvorm. Vorige week werd trouwens de vondst van een nog oudere dino met vleugels in China gepresenteerd. Ook aan dit fossiel zaten nog veertjes."

"Het is goed mogelijk dat parasieten als Trichomonas met hun vleesetende dino-gastheer tot moderne vogel meegeëvolueerd zijn", vervolgt Schulp. "Dat zien we vaker. Je kunt vaak als het ware de stamboom van een parasiet spiegelen aan die van de gastheer. Het blijft natuurlijk speculeren of dat bij deze parasiet ook het geval is. De microbe zou ook van de ene soort op de andere soort overgesprongen kunnen zijn."

Opvallend is dat er tot nu toe geen andere dinosauriërs met Trichomonas-littekens gevonden zijn. Wolff denkt dan ook dat de tyrannosaurussen vooral elkaar besmet hebben. De beesten staan er om bekend dat ze veel met elkaar vochten en elkaar daarbij in het gezicht beten. De parasiet zou via het speeksel bij het bijten doorgegeven kunnen zijn. Zestig procent van alle T. rex fossielen vertonen namelijk bijtwonden.

Er zijn trouwens meer gevallen van botbeschadiging bij sauriërs bekend: een teen die krom staat, jicht, kleine breuken door overbelasting. En nu dan de parasitaire ontstekingen aan het bot. Op zich niets bijzonders. Ook mosasaurussen hadden littekens door vieze ontstekingen, weet Schulp. Maar de littekens bij T. rex zijn wel een geval apart. "Het spreekt natuurlijk tot de verbeelding: zo'n reusachtig en gevaarlijk beest dat geveld werd door zoiets nietigs als een parasiet."

Hoe is het Sue tenslotte vergaan? Niet al te best. De diepe kraters in haar kaak wijzen erop dat ze heel erg ziek was. Het zou goed kunnen dat Trichomonas haar dood betekende. Haar keel was waarschijnlijk zo enorm opgezwollen dat ze niet meer kon eten. "Dan kun je nog zo'n sterk beest zijn, lang leven doe je dan niet meer", zegt Wolff in een persbericht.

Frederique Melman

Ewan Wolff, "Was might T.rex 'Sue' felled by a lowly parasite?", PLoS ONE, 29 september 2009.