Een vastgeketende plat leggen, een stoffen zak over het hoofd trekken en er water overheen gieten om verdrinking na te bootsen (waterboarden), iemand vastketenen in een pijnlijke houding of dagen uit zijn slaap houden. Het zijn onmenselijke methoden om iemand een bekentenis af te dwingen.

Toch - of juist daarom - gebruikten CIA-agenten van de Bush-regering deze verhoortechnieken om vermeende terroristen aan de praat te krijgen. Zo onderging Khalid Shaikh Mohammed, het zogenaamde brein achter de aanslagen van 9/11, het waterboarden ruim tweehonderd keer.

Prutsers
Onlangs kwam aan het licht dat de CIA-psychologen die deze methoden invoerden dubieuze kwalificaties hadden. Ze gebruikten oude verhoortechnieken die decennia geleden door de Russische geheimendienst geïntroduceerd werden. De heren namen niet de moeite goed uit te zoeken of de methoden ook echt werkten.

Verschillende onafhankelijke onderzoekers hebben die moeite wel genomen. De psycholoog Shane O'Mara van het Ierse Trinity College in Dublin heeft nu al dat onderzoek bij elkaar geharkt en komt tot de conclusie dat de CIA-technieken gebaseerd zijn op huis-tuin-en-keuken psychologie. Ze werken niet en beschadigen zelfs het brein van de verhoorde, schrijft hij in een review in het vakblad Trends in Cognitive Science.

Stresshormonen
Langdurige en heftige stress als gevolg van het martelen vertroebelt het geheugen, aldus O'Mara. Wanneer de mens gestrest is, maakt het lichaam stresshormonen aan. De prefrontale hersenschors, hippocampus en amandelkern in het brein, onderdelen van het geheugencentrum, zijn heel gevoelig voor deze hormonen en de communicatie tussen de hersencellen is makkelijk te verstoren.

"Onderzoek bij Special Force soldaten liet bijvoorbeeld zien dat de mannen en vrouwen die eerst een weetje moesten onthouden en vervolgens onder hevige stress kwamen te staan, dat weetje later niet konden oplepelen", vertelt O'Mara in een persbericht.

Krimpend brein
Hersenwetenschapper Harm Krugers van de universiteit van Amsterdam heeft hetzelfde fenomeen bij ratten laten zien. "Kijk je vervolgens in het brein van de rat dan zien we dat door die stress hersencellen in de hippocampus krimpen. Er worden ook minder nieuwe hersencellen geboren. Hoe dat kan en welke rol hormonen daarbij spelen weten we nog niet", vertelt de Amsterdammer.

Ook uit O'Mara's review blijkt dat extreme stress de frontaalkwab in het brein beschadigt. Gevolg: een ontwricht geheugen. Draagt een verhoorder bijvoorbeeld informatie aan om een bekentenis te forceren, zal de ondervraagde later denken hij die informatie uit zijn eigen geheugen put. Een gemartelde verdachte zal zo valse verklaringen ophoesten zonder te weten dat hij liegt.

“De prefrontaalschors checkt het waarheidsgehalte van je herinneringen”, legt experimenteel psycholoog Marko Jelicic van de universiteit van Maastricht uit. “Patiënten met een tumor in een van deze hersengebieden kunnen feiten en fictie moeilijk scheiden.”

Ontvoering naspelen
“Het biologisch effect van stress op het brein is trouwens maar de helft van het verhaal”, vervolgt Jelicic. “Sociaal psychologische factoren spelen ook een rol. Uit de rechtspraak weten we bijvoorbeeld dat als een onschuldige lang door de politie verhoord wordt, diegene toch zal bekennen om aan de stress te ontsnappen.”

In Amerika is dit onderzocht bij rekruten. Daar werd een levensechte ontvoering nagespeeld. De soldaten wisten overigens niet dat het nep was. Vervolgens verhoorde deze vijand de soldaten op de bekende CIA-methoden. Na afloop moesten de mannen uit een line-up hun verhoorder selecteren. Dat lukte de meeste jongens niet. De stress had hun geheugen vertroebeld, weet Jelicic. “Dat soort onderzoek is in Nederland overigens niet denkbaar, want ethisch nogal beladen.”

Hoe moet je een verdachte dan wel ondervragen? Jelicic: “Zoals Peter van Koppen zegt: je mag best druk op de verhoorde uitoefenen. Je moet wel de grens bewaken. De vraag is: wat kan iemand aan? En uiteindelijke bekentenissen altijd op waarheid controleren.”

Frederique Melman

Shane O'Mare e.a., Torturing the Brain: On the folk psychology and folk neurobiology motivating 'enhaced and coercive interrogation techniques'.", Trends in Cognitive Science, 21 september 2009.