Mensen die een coma liggen, reageren op geen enkele prikkel meer en beschikken voor zover bekend niet over bewustzijn. Een coma kan soms overgaan in een vegetatieve toestand. Patiënten hebben dan vaak een slaap- en waakritme, en slikken voedsel door als het in hun mond wordt gestopt.

Daarnaast is er ook de toestand van minimaal bewustzijn, waarin mensen in staat zijn tot minimale leerprocessen. Die laatste twee toestanden zijn echter lastig van elkaar te onderscheiden. Of beter: dat waren ze. Want een simpele conditionering à la Pavlov maakt duidelijk of mensen nog een minimale vorm van bewustzijn bezitten, ontdekten Argentijnse en Britse wetenschappers. Hun bevindingen staan in Nature Neuroscience.

Blaastraining
Laat een aantal malen een piepje horen, en blaas ze vervolgens in hun oog. Sommigen zullen naar verloop van tijd met hun ogen gaan knipperen als ze het piepje horen, zelfs als ze niet in hun oog worden geblazen. Dat is de groep die nog enig bewustzijn bezit. Het proefje maakt het mogelijk om onderscheid te maken tussen mensen die in een vegetatieve toestand verkeren en mensen die nog een minimaal bewustzijn bezitten.

Belangrijk om te weten, want die laatste groep heeft een grotere kans om uit zijn coma-achtige toestand te ontwaken. De onderzoekers sluiten zelfs niet uit dat dit soort proefjes een soort training zijn, die een eventueel ontwaken kunnen versnellen. “Als je netwerken in de hersenen traint, kun je die netwerken veranderen”, aldus Tristan Bekinschtein, één van de onderzoekers.

Het knipperen met de ogen verraadt dat er nieuwe herinneringen zijn ontstaan over de relatie tussen het piepje en het blazen. Dat proces kan niet worden volbracht zonder bewustzijn, schrijven de onderzoekers in Nature Neuroscience. Daar lijkt overigens nog wel iets op af te dingen. Wespen kunnen ook worden geconditioneerd, maar bezitten die bewustzijn?

Blazen of praten?
Op dit moment stellen doktoren de aanwezigheid van minimaal bewustzijn nog vast door een vraag te stellen aan een patiënt, bijvoorbeeld of hij een ledemaat wil bewegen. Maar als de patiënten door een beschadiging aan hun hersenen geen spraak meer kunnen herkennen, kan die opdracht niet worden uitgevoerd, terwijl de patiënt wel degelijk bewust kan zijn. De blaasproef heeft dat nadeel niet.

Als het onderzoek van Bekinschtein en consorten leidt tot een betere diagnose van de groep mensen die de grootste kans op ontwaken heeft, zou dat natuurlijk prachtig zijn. En als hun training tot een groter aantal ‘awakenings’ leidt, zou dat helemaal mooi zijn. Want helaas is het aantal mensen dat ook daadwerkelijk uit een coma-achtige toestand ontwaakt niet zo groot. Mensen die daar een ander beeld van hebben, kijken waarschijnlijk te veel soaps.

Bouwe van Straten

Tristan Bekinschtein e.a., 'Classical conditioning in the vegetative and minimally conscious state', in: Nature Neuroscience, 20 september 2009.