Een vreemd idee, maar het is toch echt zo: zo’n 50 miljoen jaar geleden was het zeewater op de hele aardbol ongeveer even warm. Niks geen temperaturen rond het vriespunt in de poolzeeën, gewoon een zeer aangenaam temperatuurtje van boven de 30 graden.

Dat blijkt uit metingen die de Universiteit Utrecht, het Koninklijk Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek (NIOZ) en de Universiteit van Californië hebben gedaan in de wateren rond de Zuidpool. Hoofdonderzoeker Peter Bijl en consorten deden de metingen met een zogenoemde ‘paleothermometer’: een thermometer waarmee je de temperatuur in het verre verleden kunt meten.

Fossiele broeikaswereld
Ze maakten daarbij gebruik van boringen in de zeebodem ten oosten van Tasmanië, schrijven ze in Nature. Daarmee kregen ze toegang tot aardlagen die tussen de 35 en 50 miljoen jaar geleden de bodem van de oceaan vormden. Uit de organische resten en de hoeveelheid koolstof konden ze vervolgens afleiden hoe warm het zeewater in de verschillende perioden was.

Tijdens het Vroege Eoceen, 53 miljoen jaar geleden, was het water maar liefst 35 graden Celcius, nauwelijks kouder dan in de tropische regionen. Het was al bekend dat het water op de Noordpool in die periode ook erg warm was, maar van de Zuidpool ontbraken tot dusver gegevens. Er was dus sprake van een fossiele broeikaswereld. Wat betekent dat voor de ontwikkeling van het klimaat in de komende eeuw?

IPCC te optimistisch?
“De fossiele broeikaswereld wordt beschouwd als mogelijke analogie voor ons toekomstige klimaat”, zegt Peter Bijl. “Onze gegevens laten zien dat pooltemperaturen in een toekomst met veel CO2 nog veel hoger kunnen liggen dan wat de computermodellen van het IPCC voorspellen. De toekomstige klimaatverandering kan dus nog groter zijn dan zelfs de somberste IPCC-voorspellingen.” 

Wat veroorzaakt nu precies die warme polen? Het is bekend dat het CO2-gehalte in de atmosfeer van grote invloed is op de temperatuur. Maar dat verklaart nog niet hoe de temperatuurverschillen tussen pool en evenaar in de ene periode veel groter zijn dan in de andere.

Aan het eind van hun artikel speculeren de onderzoekers over de rol van wolken en terugkoppelingsmechanismen hoog in de atmosfeer, maar ze onderkennen de noodzaak van verder onderzoek. “Modelleurs zijn nu druk bezig te onderzoeken wat de mogelijke oorzaak kan zijn. Blijkbaar zijn bepaalde factoren waarvan we dachten dat ze constant zijn, toch niet constant”, vermoedt Bijl. Welke constanten dat kunnen zijn, daar speculeert hij liever niet over.

Dat roept de vraag op of het terugdringen van de CO2-uitstoot alleen voldoende is op de opwarming van polen tegen te gaan. Nu maar hopen dat de modelleurs snel ontdekken welke factoren er nog meer in het spel zijn.

Bouwe van Straten

Peter Bijl e.a., ‘Early Palaeogene temperature evolution of the southwest Pacific Ocean’, in Nature, 8 oktober 2009.