Hoe toon je aan waar onze voorouders hebben geleefd? Of welke route ze hebben afgelegd? Archeologen richten zich op de restjes oermens. Op botten of het DNA van die botten. Maar paleoklimatologen, de archeologen van het klimaat, werken met andere sporen. Zij kijken naar vrijwel onzichtbare fossielen in hele oude zandlagen. Die fossielen vertellen hoe het klimaat geweest moet zijn, en of het aanlokkelijk was om je er als oermens te vestigen. 

Onderzoekers aan het Nederlands Instituut voor Zee Onderzoek en de Universiteit Bremen haalden een 10 meter lange boorpijp vol zandlaagjes naar boven. Dat deden ze in de Atlantische Oceaan, nabij Guinee, op zo’n 3 kilometer diepte. De 10 meter lange spekkoek van laagjes bevatte zand en stof dat gedurende de afgelopen 200.000 jaar de zee was ingeblazen.

In de zandlagen bevinden zich fossiele kalkskeletjes. Volgens Stefan Schouten, één van de onderzoekers, vormen de skeletjes een soort klok, ze worden gebruikt om de sedimentlagen nauwkeurig te dateren. 

Maar er zit niet alleen zand en kalk in die lagen, ook resten van bijvoorbeeld planten. Je zou verwachten dat dit vergaat, aangezien het om organisch materiaal gaat. Voor het grootste gedeelte van de resten is dat ook zo, maar niet voor de waslaag die op blaadjes en grassen zit. Deze laag is de zonnebrand van de plant en beschermt hem tegen uitdroging. 

Bomen en tropisch gras hebben verschillende soorten wasmoleculen in hun zonnebrand. De onderzoekers aan het NIOZ bepaalden van elke zandlaag waar de zonnebrand vandaan kwam. Zo kon voor elke laag van de spekkoek, toch al gauw zo’n 5.000 jaar, bepaald worden wat voor begroeiing er in die tijd was. 

Volgens de chemische analyses waren er drie perioden waarin er in de Sahara en de Sahel bomen groeiden. Het moet in die perioden dus flink vochtig zijn geweest. Twee van die perioden, namelijk van 120.000 tot 110.000 en van 50.000 tot 45.000 jaar geleden, zijn ook de perioden dat onze voorouders vanuit Oost-Afrika naar Noord-Afrika trokken. Dat was al eerder door archeologen vastgesteld. De onderzoekers van het NIOZ stellen nu dat het aantrekkelijke klimaat in de Sahara onze voorouders heeft gelokt. 

De groene oase in de Sahara heeft niet lang geduurd, met 5.000 tot 10.000 jaar is het voor onze voorouders niet meer dan een tussenstop geweest. De terugkerende droogte heeft ze het duwtje gegeven om verder de wijde wereld in te trekken. 

Susanne Linssen

Isla S. Castañeda, Stefan Mulitza, Enno Schefuß, Raquel A. Lopes dos Santos, Jaap S. Sinninghe Damsté en Stefan Schouten. Wet phases in the Sahara/Sahel region and human migration patterns in North Africa. PNAS, 9 november 2009.