Verscholen in een rustige woonwijk in Bussum staat het bedrijfspand van documentairemakers Musch & Tinbergen. Hun werkkamer is volgebouwd met rekken waar rijen VHS-banden worden afgewisseld met plastic bakken vol videotapes. Een paar stoelen staat her en der in de ruimte. Orde lijkt, zo op het eerste gezicht, ver te zoeken. Maar schijn bedriegt, want de afgelopen twee maanden hebben Jan Musch (1951) en Tijs Tinbergen (1947) met engelengeduld en chirurgische precisie gewerkt aan een documentaire over Pooljaar. Daarvoor hebben ze stapels videobandjes die door ‘onze’ poolonderzoekers waren volgeschoten en die deels eerder op deze site zijn terechtgekomen, doorgekeken en gecategoriseerd en opnieuw gemonteerd. Het resultaat is een film van ongeveer twintig minuten die vrijdag 6 maart, tijdens de officiële afsluiting Poolbelevenis 2009 in Middelburg, in première ging. Het uitgangspunt: jonge onderzoekers in het veld vertellen hun eigen verhaal. Zonder tekst, dat wel.

Pooljaar.nl: the movie

In de film Pooljaar.nl spreken de beelden namelijk voor zich. Er is geen verhaal, geen voice-over. De enige houvast zijn de titels van de oorspronkelijke blogs. Musch: "Het is een hele klus geweest om het materiaal te selecteren. De eerste maand hebben we de veertig uur video in de computer geladen en geïnventariseerd. Tijs heeft alle tapes uitgeschreven op papier. Eigenlijk hebben we vooral op het geluid beoordeeld. Veel materiaal viel af omdat het geluid te slecht was. De onderzoekers hadden natuurlijk alleen een klein cameraatje bij zich, zonder goede microfoons. Van sommige filmpjes op de site ontbraken uiteindelijk de originele tapes, waardoor die ook weer afvielen. Uiteindelijk hebben we een maand lang met de shots zitten schuiven tot alles klopte."

Ploeteren

De film laat mooi zien dat het werk op de Noord- en de Zuidpool vooral uit ploeteren bestaat. Je ziet mensen staven ijs uit de grond trekken en vervolgens in stukken zagen. Anderen lopen met rubber opblaasbadjes van de Hema over de ijsvlakte en weer anderen graven lege pakken melk in het ijs in. Tinbergen: "Naar dat soort shots zijn we echt op zoek gegaan. Dat is namelijk waar onderzoek begint: gekneuter en geklooi in het veld. Maar uiteindelijk doen ze er prachtige dingen mee. Met die staven ijs uit een gletsjer kunnen ze aantonen hoe de temperatuur is veranderd."

"Sommige onderzoekers hebben goed over de opnames nagedacht. Aan de beelden kun je zien dat ze er echt lol in hadden. Het ziet er eigenlijk heel vakkundig uit en ondertussen vertellen ze in gewoon Nederlands over hun onderzoek," vertelt Musch. En dan zijn er ook de opnames waar je niet onderuit kunt. "Die shots op de Polarstern met huizenhoge golven stralen een soort oerkracht uit. Het stond meteen vast dat die opnames in de film terecht zouden komen. Dat moet erin." Zo ontstond er zo een frame voor de film. Met behulp van gele plakbriefjes werd de uiteindelijke volgorde van de montage bepaald.

Musch & Tinbergen

Musch en Tinbergen, twee goedlachse ras Amsterdammers die elkaar kennen van de Nederlandse Filmacademie, studeerden in 1975 cum laude af. Met uitzondering van een uitstapje naar de ‘echte’ filmwereld, midden jaren tachtig (Pervola, sporen in de Sneeuw met Orlow Seunke) hebben de filmmakers zich altijd toegelegd op de documentaire. Verhalen over dieren (Tijs komt uit een biologennest en is de neef van ornitholoog en Nobelprijs winnaar Niko Tinbergen) kregen daarbij voorrang. Musch: "Tijs moest wel iets met dieren doen en bij mij is het een natuurlijke interesse."

Pooljaar.nl is niet de eerste film over het leven op de polen. Eerder maakten Musch & Tinbergen een film over de opgravingen op Spitsbergen. Midden jaren negentig waren de twee een maand lang bij onderzoeker Bart Ebbinge in Siberië om daar te werken aan een film over de rotgans. Pooljaar.nl is een typische Musch & Tinbergenfilm geworden: rauw, zonder veel opsmuk. "Onze stijl is dat we samen met twee camera’s en twee lenzen op stap gaan. We poetsen later ook weinig op en doen weinig aan nabewerking." Musch: "De natuurfilms die je bij de BBC ziet kosten ongeveer tienduizend euro per draaidag. Dat kunnen wij natuurlijk ook niet." Op het ogenblik werken de twee aan een documentaire over de vos in Nederland die onder de titel De Rotvos zal verschijnen. "Verder staat er weer een film over de Noordpool op ons verlanglijstje."

Robert Lagendijk