Mannetjes van de roodbuikeekhoorn slaan na een geslaagde vrijpartij vaak alarm. Hun kreten verschillen in niets van het geluid dat ze maken als er een roofdier aankomt, terwijl er helemaal geen gevaar dreigt. Waarom doen ze dat?

De meest waarschijnlijke verklaring is dat zo’n eekhoorn hiermee voorkomt dat het vrouwtje dat hij zojuist bevrucht heeft, ook nog door andere heren bezocht wordt. Want hij geeft zijn genen het beste door als hij de enige vader is van de jongen die later geboren worden.

Deze eekhoorns liegen dus eigenlijk. Zulk bedrog komt veel meer voor in het dierenrijk, maar het is moeilijk wetenschappelijk hard te maken. Voor je dat kunt doen, moet je eerst weten welke alarmsignalen de dieren gebruiken, en daarna moet je ze eindeloos observeren onder gecontroleerde omstandigheden.

Bij boerenzwaluwen is dat gedaan, en daarbij bleek dat deze vogels hetzelfde doen als de eekhoorns: na de seks schreeuwen dat er gevaar dreigt. Blijkbaar is het een vruchtbare strategie.

Niet alleen seks
Maar het gaat niet altijd om seks. Koolmezen roepen vaak dat het niet pluis is als ze een lekker hapje eerder willen bemachtigen dan een soortgenoot. Opvallend: ze doen dat niet als ze groot en sterk genoeg zijn om die ander weg te jagen. Dan kunnen ze namelijk gewoon op het voedsel afvliegen.

Bij apen was nog niet vastgesteld dat ze dit soort bedrog systematisch toepassen, al waren er wel losse waarnemingen van. Het is dan ook niet zo heel verbazingwekkend wat de Amerikaanse bioloog Brandon Wheeler nu beschrijft in Proceedings of the Royal Society: sommige kapucijnapen misleiden hun groepsgenoten om een lekker hapje in te kunnen pikken.

Wheeler bestudeerde de vruchtenetende apen in het Argentijnse Iguazú natuurreservaat, een subtropisch bos, en pakte het grondig aan. Hij bedacht een proefopzet met platformen aan touwen, waarop hij vlak voor er een troep apen aankwam, stukjes banaan neerlegde. En dan maar kijken of er gelogen en bedrogen werd.

Niet zenuwachtig
Natuurlijk had hij vooraf bedacht hoe hij dat zou kunnen vaststellen. Als er een minuut lang geen alarm had geklonken, er geen gevaar in zicht was, de eerste roeper zelf helemaal niet zenuwachtig reageerde en hij onmiddellijk op de banaan afging, moest het wel om een leugen gaan.

Onderknuppels zouden dit vaker doen dan vooraanstaande groepsleden, bedacht de onderzoeker, om dezelfde reden als bij de koolmezen. Bovendien verwachtte hij meer bedrog als er meerdere stukken banaan dicht bij elkaar in de buurt lagen, omdat de beloning dan hoger zou zijn.

En zo had hij nog twee voorspellingen: bij een overvloed aan bananen zou er weinig gelogen worden, en uiteraard zou de leugenaar zelf dicht genoeg bij de buit moeten zitten om voordeel te hebben van zijn bedrog.

Blaffen
Een capucijnaap die zijn soortgenoten wil waarschuwen, heeft de keus uit drie geluiden. Hij kan een soort blaf produceren, als er gevaar uit de lucht dreigt. Voor katachtigen en slangen zijn er een ‘piep!’ en een hikgeluid. Wheeler concentreerde zich op die hikken. Hoe meer hikken een aap liet horen, hoe groter het gevaar. Als hij dat tenminste niet uit z'n duim zoog.

Na 321 keer trakteren op bananen had Wheeler genoeg waarnemingen. Eigenlijk was het nog vrij mager: van de 24 geobserveerde dieren waren er 13 die wel eens vals alarm sloegen, in totaal 25 keer. Daarvan ging het maar één keer om een hooggeplaatste aap.

Alle voorspellingen van Wheeler kwamen uit, behalve het idee dat meer bananen tot minder leugenachtigheid zouden leiden. Er werd dan juist ietsje meer onterecht alarm geslagen. Maar toch, liegen loont blijkbaar als je een laaggeplaatste kapucijnaap bent.

Fataal
Dit soort bedrog is lang niet zo zeldzaam als vaak wordt verondersteld, betoogt Wheeler. Bij sommige diersoorten klinkt zelfs vaker een vals alarm dan een terechte waarschuwing. Dat komt doordat het voor alle groepsleden niet zo erg is om even voor niks om te kijken of weg te sprinten, maar wel fataal kan zijn om niet te reageren als er een alarmkreet klinkt.

Is hiermee nu echt bewezen dat dieren doelbewust liegen? Eigenlijk niet, en dat claimt Wheeler ook niet. Liegen betekent dat je een ander bewust op het verkeerde been zet, dat je weet wat die ander denkt. Dat hoeft hier niet het geval te zijn. De ‘leugenaars’ hoeven feitelijk alleen een verband aan te leren tussen vals alarm slaan en extra eten bemachtigen.

Elmar Veerman

Brandon C. Wheeler: ‘Monkeys crying wolf? Tufted capuchin monkeys use anti-predator calls to usurp resources from conspecifics’, Proceedings of the Royal Society B, 3 juni 2009