Bijna iedereen beschikt over empathie, het vermogen om je in te leven in de gevoelens van iemand anders. Maar kunnen we voor iedereen evenveel medeleven opbrengen? Waarschijnlijk niet. Het ligt voor de hand dat je je makkelijker inleeft in mensen die dicht bij je staan.

Computerwetenschapper Jaron Lanier heeft dat verhelderd aan de hand van zijn zogenoemde ‘circle of empathy’. In de cirkel bevinden zich de mensen wiens gevoelens belangrijk voor je zijn, en die een respectvolle en gelijke behandeling verdienen. De mensen die minder belangrijk zijn, blijven buiten de cirkel. Een onrechtvaardige behandeling van deze mensen zal je minder raken, dacht Lanier.

De cirkel van medegevoel was slechts een gedachten-experiment van Lanier. Hij vroeg zich bijvoorbeeld af of mensen ooit in staat zouden zijn om een computer of robot binnen de cirkel te plaatsen (Probo de knuffelrobot misschien?). Ook veronderstelde hij dat linkse mensen de cirkel het liefst zo ruim mogelijk maken, terwijl rechtse mensen hem liever wat kleiner houden.

Pijn in het brein
Nieuw onderzoek laat nu zien dat de cirkel wel eens meer zou kunnen zijn dan een hersenspinsel. Chinese onderzoekers confronteerden studenten met de pijn van anderen, en kwamen er achter dat de studenten meer begaan waren met de pijn van mensen die tot hun eigen groep behoorden. Shihui Han van de universiteit van Bejing recruteerde daarvoor zeventien Chinese en zestien blanke studenten, schrijft hij in The Journal of Neuroscience.

Deze kregen filmpjes te zien van mensen – soms Chinezen, soms blanken - die in hun wang werden gestoken met een naald. Tegelijkertijd keken de onderzoekers naar het hersengebied dat actief wordt wanneer mensen iemand pijn zien lijden: het voorste deel van de cingulaire cortex (ACC).

Als de Chinese studenten de pijn van een Chinees zagen, was de ACC duidelijk actiever dan wanneer ze een blanke zagen lijden. Ook bij blanken was de activiteit in de ACC groter als ze iemand uit hun eigen groep zagen lijden. Er waren wel aanzienlijke individuele verschillen. Sommige studenten reageerden sterker dan anderen op het lijden van individuen uit zowel de eigen als de andere groep. Maar het lijden van iemand uit de eigen groep riep altijd een sterkere reactie op.

Het is voor het eerst dat dit verschil in reactie met behulp van een hersenscan is aangetoond. Het verschil in empathische reactie is dus meetbaar op een behoorlijk fundamenteel, fysiek niveau.

Ongemakkelijke vragen
De onderzoekers spreken in het persbericht politiek correct van verschillen tussen ‘sociale groepen’, maar het is de vraag of dat klopt. Chinesen en blanken kunnen immers heel goed tot dezelfde sociale groep behoren. Feitelijk hebben ze onderzoek gedaan naar verschillen tussen rassen, een onderwerp dat politiek gevoelig ligt. Shihui en consorten haasten zich daarom te zeggen dat ze in dit geval weliswaar ras als groep hebben gekozen, maar dat de uitkomsten zich ook bij andere sociale groepen kunnen voordoen.

Dat maakt het extra jammer dat de onderzoekers zich hebben beperkt tot twee rassen. Want zou een vuilnisman ook minder begaan zijn met de pijn van een manager? Of een christen met die van een moslim? Een vijftienjarige met die van een gepensioneerde?

Dat soort deels ongemakkelijke vragen roept het onderzoek op, constateert ook de Amerikaanse neurologe Martha Farah: “Dit is een fascinerend onderzoek naar een fenomeen dat belangrijke sociale gevolgen heeft voor alles van gezondheidszorg tot het geven van geld aan goede doelen”, zegt ze. “[Maar] welke persoonseigenschappen of levenservaringen kunnen dit verschil verklaren? Gaat het om de raciale identiteit, of om een meer algemeen verschil tussen het zelf en de ander?”

Dergelijke vragen kunnen alleen beantwoord worden door meer onderzoek. Maar het heeft er wel alle schijn van dat de cirkel van medegevoel meer is dan een gedachtenexperiment. Misschien maken we er allemaal wel bewust of onbewust gebruik van.

Bouwe van Straten

Shihui Han e.a., ‘Do you feel my pain? Racial group membership modulates empathic neural responses’, in: The Journal of Neuroscience, 1 juli 2009.

Jaron Lanier, ‘One half of a manifesto’, in Wired, December 2000.