Het is een fascinerende vraag, of je kunt denken zonder taal. Een kleine rondgang op de Noorderlicht-redactie levert allerlei vragen en associaties op, maar iedereen is het er wel over eens dat het nooit makkelijk kan zijn. Een aantal Britten heeft nu de proef op de som genomen. Ze keken naar het brein van vijftien denkende studenten, en hun antwoord is: ja, je kunt denken zonder taal. Althans: deels.

Hun onderzoek komt niet helemaal uit de lucht vallen. Het was al langer bekend dat bepaalde cognitieve vermogens geen taal nodig hebben, zoals muziekmaken, rekenen en het vermogen tot theory of mind (het vermogen om geloof, bedoelingen en gevoelens aan andere mensen toe te kennen, en in te zien dat die kunnen verschillen van die van jezelf).

Maar het is de vraag of je die vermogens ‘denken’ kunt noemen. Anders wordt dat bij het vermogen tot redeneren. Dat is een duidelijk onderdeel van denken. Heb je voor redenaties taal nodig? Niet altijd. Het hangt er van af hoe de redenatie is geformuleerd.

Taal en logica
Daar kwamen de onderzoekers achter door de studenten twee verschillende soorten redenaties voor te leggen, schrijven ze in PNAS. Het eerste soort redenatie was logisch van opbouw, bijvoorbeeld: Als zowel X en Z, dan niet Y. Dus als Y, dan niet X of niet Z. Het tweede soort was linguïstisch van opbouw, bijvoorbeeld: Y zag Z een X nemen. Dus Z werd door Y gezien bij het nemen van een X.

Nu denk je misschien: ook de logische redenaties worden in woorden omschreven, dus in taal. Klopt, maar hun structuur is niet afhankelijk van grammatica, maar van de logische volgorde. In de linguïstische redenaties ontlenen de woorden hun betekenis aan de plaats in de zin. Je kunt ze pas begrijpen als je je bewust bent van die veranderende betekenissen.

De proefpersonen kregen er van elk type redenatie zestien voorgelegd, in willekeurige volgorde. Aan de hersenactiviteit was duidelijk te zien welk type redenatie werd verwerkt. Bij de linguïstische redenaties waren de hersengebieden actief die taal verwerken, zoals de gebieden van Broca en Wernicke en de frontale en temporale kwab. Bij de logische argumenten bleven deze hersendelen grotendeels inactief, en lichtten vooral bepaalde delen van de frontale kwab op. Dat duidt erop dat ze werden verwerkt zonder gebruik te maken van taal.

Woordeloze gedachten 
Of je echt kan denken zonder taal, dat blijft de vraag. Maar het is wel duidelijk dat bepaalde aspecten van het denken prima zonder taal kunnen. Behalve muziek en rekenen geldt dat dus ook voor logisch redeneren.

Dat roept allemaal interessante nieuwe vragen op. Zoals: Hoe zit het dan met herinneringen? Die bestaan immers vaak grotendeels uit beelden, geuren en klanken. En als je maar geen beslissing kunt nemen, en je wordt de volgende ochtend overtuigd van het besluit wakker, heb je dan gedacht zonder woorden? En kunnen dieren denken? Die hebben geen taal, maar kunnen wel logische afwegingen maken.

Allemaal vragen om nog eens lekker over na te denken. Met of zonder taal.

Bouwe van Straten

Martin Monti e.a., ‘The boundaries of language and thought: Neural basis of inference-making’, in: Proceedings of the National Academy of Sciences, 13 juli 2009.