Er bestaan mensen die nog nooit pijn hebben ervaren. Ze hebben geen idee hoe dat voelt, omdat ze lijden aan een zeldzame aangeboren afwijking. Hun pijnzenuwen werken niet, terwijl de rest van het zenuwstelsel wel signalen doorgeeft, bijvoorbeeld over warmte en druk.

Met deze aandoening is goed te leven, al moeten patiënten voortdurend opletten dat ze hun vingers niet ongemerkt branden of een hele dag rondlopen met een punaise in hun voet.

Snoeischaar
Wat voelen deze mensen als ze een foto zien van een snoeischaar die op het punt staat een vingertop af te knippen? En hoe reageren ze op een plaatje van een van pijn vertrokken gezicht? Minder heftig dan gewone mensen, zou je denken. Maar dat is niet zo, schrijven de Franse hersenonderzoekers Nicolas Danziger, Isabelle Faillenot en Roland Peyron in het vakblad Neuron.

Ze hebben 26 proefpersonen aan dit soort plaatjes blootgesteld. Van hen konden 13 mensen geen pijn voelen, en die voelden zich net zo ontdaan door de beelden als de andere deelnemers. Geen verrassing, want in 2006 hadden dezelfde onderzoekers zoiets ook al geconcludeerd.

Maar deze keer keken ze ook wat er in de hersenen gebeurde. Op fMRI-cans was de doorbloeding van het brein te zien. Hoe meer bloed op een bepaalde plaats, hoe actiever de hersenen daar geacht werden te zijn.

Onverwachte uitkomst
In de hoofden van de twee groepen deelnemers gebeurde min of meer hetzelfde, bleek uit de scans. Twee hersengebieden die bij gewone mensen automatisch actief worden wanneer ze iemand anders pijn zien lijden (voor liefhebbers: de voorkant van de insula en de voorkant van de mid-cingulaire cortex) , reageerden in de groep pijnvrije proefpersonen net zo.

Dat was een onverwachte uitkomst, want volgens de gangbare opvatting wordt die activering aangestuurd door het eigen pijnsysteem. Spiegelneuronen, hersencellen die zowel reageren op echte pijn als op waargenomen pijn van een ander, zouden aan de basis daarvan staan. Daarom hadden Danziger en zijn collega’s verwacht dat mensen die geen pijn kennen, minder hersenactiviteit zouden vertonen.

Onaangename prikkels
Ze menen nu dat het ietsje anders zit. De twee hersenregio’s reageren niet specifiek op pijn, maar op onaangename prikkels in het algemeen. Dat kan verklaren waarom deze gebieden bij alle proefpersonen even actief waren, of die nu in staat waren om pijn te voelen of niet.

Waarschijnlijk, zo denken de onderzoekers, komt het medeleven bij de pijnlozen via een omweg tot stand. Zij reageren niet op de pijn die ze menen te zien, maar op het ongemak dat de persoon op de foto volgens hen ervaart. Ze weten heel goed dat pijn leidt tot ongemak, en dat gevoel kennen ze wel.

Empathie
Een extra aanwijzing daarvoor kwam uit de verschillen binnen deze groep. Het vermogen om je in te leven in de gevoelens van anderen, empathie heet dat, varieert flink tussen mensen. Dat was ook zo bij de proefpersonen in dit experiment. De beelden deden de één meer dan de ander.

Hoe groter dat vermogen tot empathie, hoe groter ook de activering van de twee hersengebieden bij het zien van andermans pijn. Tenminste, bij de mensen die zelf geen pijn konden voelen. In de hersenen van de gewone proefpersonen was dit verband niet zichtbaar.

Vragenlijsten
Dat betekent waarschijnlijk dat gewone mensen vooral reageren op de pijn die ze zélf zouden voelen als ze de persoon op de foto waren geweest. Empathie is daarvoor blijkbaar niet belangrijk, of althans, niet het soort empathie dat de onderzoekers gemeten hebben met hun vragenlijsten.

Mensen die geen pijn kunnen voelen, reageren dus sterker naarmate ze een beter inlevingsvermogen hebben. Vanwege dit effect zijn ze uitermate geschikt om te onderzoeken welke hersengebieden een rol spelen bij het inlevingsvermogen, concluderen Danziger en zijn collega’s. Die kunnen ze nu dan ook aanwijzen.

Elmar Veerman

Nicolas Danziger, Isabelle Faillenot en Roland Peyron: Can we share a pain we never felt? Neural correlates of empathy in patients with congenital insensitivity to pain, Neuron, 29 januari 2009