Drop een groep wildvreemde mensen ergens in een donker bos. Hoogstwaarschijnlijk zullen er een of meerdere leiders opstaan om de groep naar huis te brengen. Blijkbaar laten sommige mensen zich graag leiden en zijn er anderen die dit graag doen.

Jennifer Harcourt en collega’s van de Universiteit van Cambridge hebben nu ontdekt dat dit ook bij stekelbaarsjes voorkomt. Als er twee visjes zijn, neemt er een de leiding. De onderzoekers vroegen zich af hoe deze onderlinge verhouding precies tot stand komt.

Om deze vraag te beantwoorden zetten de ze verlegen en brutale stekelbaarsjes samen in een aquarium en keken ze hoe de beestjes zich ten opzichte van elkaar gedroegen. Het resultaat staat deze week in het blad ‘Current Biology’.

Eerst moesten voor dit onderzoek natuurlijk de brutale van de verlegen visjes onderscheiden worden. Daarvoor maakten de onderzoekers een aquarium met een veilige kant (diep en met wier) en een onveilige kant (ondiep en open) en observeerden hierin de individuele stekelbaarsjes.

De visjes vertoefden graag in het veilige deel, maar ze moesten wel op avontuur, want in het ondiepe deel werden ze gevoerd. Zo werden de baarsjes getraind het risico op te zoeken. De onderzoekers telden hoe veel keer per uur de visjes – op zoek naar eten – het veilige wier verlieten.

Onderling verschilden de stekelbaarsjes daar flink in. De een zocht veel vaker het gevaar op dan de ander en zo onderscheidden de brutale visjes zich van hun verlegen soortgenoten. Verlegen visjes trokken er gemiddeld zo’n zeventien keer per uur op uit en brutale visjes deden dit wel vijftig keer.

Vervolgens zetten de onderzoekers willekeurige visjes met z’n tweeën bij elkaar. Al snel bleek dat de baarsjes samen moediger waren dan alleen. De visjes gingen veel vaker op zoek naar eten. Samen trokken ze er in een uur wel vierenzestig keer op uit.

Ook was er een duidelijke onderlinge hiërarchie te zien. De brutale visjes werden over het algemeen de leiders. Zij verlieten als eerste het wier, de ander volgde. Als een verlegen visje onverhoopt alleen buiten het wier zwom, schoot hij snel terug. De brutale baars bleef in zo’n geval rustig buiten.

Dit gedrag komt beide vissen ten goede. Samen gaan ze vaker op voedseljacht dan alleen. De verlegen volgeling lift mee op de brutaliteit van de leider en de leider lijkt nog meer zelfvertrouwen te krijgen, doordat hij een volgeling heeft.

De brutalen hebben de halve wereld… en de volgzamen eten mee.

Johan Schaeffer

Harcourt et al., ‘Social Feedback and the Emergence of Leaders and Followers’, in: Current Biology (2009), doi:10.1016/j.cub.2008.12.051